مدیر مؤسسه قرآن و عترت علامه طباطبایی(ره) آمل با اشاره به اینکه بخش عمده‌ای از مخاطبان ملزومات حجاب، قرآن‌آموزان مؤسسات و خانواده‌های آنها هستند، گفت: پس چه بهتر است که طی اقدامی راهبردی و انعقاد تفاهم‌نامه از سوی اتحادیه کشوری و حتی اتحادیه استان‌ تهران با انجمن تولیدکنندگان حجاب، گامی مؤثر برای تمامی مؤسسات کشور برداشته شود و نمایشگاه دائمی حجاب در ۲۰۰ مؤسسه به صورت پایلوت انجام شود تا مؤسسات در کنار اشتغال‌زایی به خودکفایی برسند.

شرح آیه 188 سوره مبارکه بقره

188- وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ

188- و اموال یکدیگر را بباطل (و ناحق) در میان خود نخورید. وبراى خوردن بخشى از اموال مردم به گناه، (قسمتى از) آن را (به عنوان رشوه) به قضات ندهید، در حالى که مى دانید (این کار، گناه است).

خطوط اصلى اقتصاد اسلامى

این آیه اشاره به یک اصل کلى و مهم اسلامى مى کند که در تمام مسائل اقتصادى حاکم است، و به یک معنى مى شود تمام ابواب فقه اسلامى در بخش اقتصاد را، زیر پوشش آن قرار داد، و به همین دلیل، فقهاى بزرگ ما در بخش هاى زیادى از فقه اسلامى به این آیه تمسک مى جویند، مى فرماید: «اموال یکدیگر را در میان خود به باطل و ناحق نخورید» (وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ).

در این که منظور از «باطل» در اینجا چیست؟ تفسیرهاى مختلفى ذکر کرده اند: بعضى، آن را به معنى اموالى که از روى غصب و ظلم به دست مى آید دانسته اند. بعضى اشاره به اموالى که از طریق قمار و مانند آن فراهم مى گردد.

و بعضى آن را اشاره به اموالى مى دانند که از طریق سوگند دروغ (و انواع پرونده سازى هاى دروغین به دست مى آید).

ولى ظاهر این است: مفهوم آیه عمومیت دارد و همه این مسائل و غیر اینها را شامل مى شود; زیرا «باطل» که به معنى زایل و از بین رونده است، همه را در بر مى گیرد، و اگر در بعضى از روایات، از امام باقر(علیه السلام) تفسیر به «سوگند دروغ»،(1) و در روایتى از امام صادق(علیه السلام) تفسیر به «قمار» شده است،(2) در واقع از قبیل بیان مصداق هاى روشن است.

بنابراین هر گونه تصرف در اموال دیگران از غیر طریق صحیح و به ناحق مشمول این نهى الهى است.

تمام معاملاتى که هدف صحیحى را تعقیب نمى کند و پایه و اساس عقلائى ندارد، نیز مشمول این آیه است.

همین معنى در سوره «نساء» آیه 29 با توضیح بیشترى خطاب به مؤمنان آمده است، مى فرماید: یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاّ أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراض مِنْکُمْ: «اى کسانى که ایمان آورده اید! اموال یکدیگر را به باطل و از طرق نامشروع نخورید مگر این که تجارتى باشد که با رضایت شما انجام گیرد».

استثناء «تجارت، توأم با تراضى»، در واقع بیان یک مصداق روشن از طرق مشروع و حلال است، و هبه، میراث، هدیه، وصیت و مانند آن را نفى نمى کند، زیرا آنها نیز از طرق مشروع عقلائى است.

جالب این که بعضى از مفسران گفته اند: قرار گرفتن آیه مورد بحث، بعد از آیات روزه (آیات 182 ـ 187) نشانه یک نوع همبستگى در میان این دو است.

در آنجا نهى از خوردن و آشامیدن به خاطر انجام یک عبادت الهى مى کند، و در اینجا نهى از خوردن اموال مردم به ناحق که این هم نوع دیگرى از روزه و ریاضت نفوس است، و در واقع هر دو شاخه هائى از تقوا محسوب مى شود، همان تقوایى که به عنوان هدف نهایى روزه معرفى شده است.(3)

ذکر این نکته نیز لازم است که تعبیر به «أکل» (خوردن) معنى وسیع و گسترده اى دارد که هر گونه تصرفى را شامل مى شود، و در واقع این تعبیر، کنایه اى است از انواع تصرفات، و «أکل» یک مصداق روشن آن است.

سپس در ذیل آیه، انگشت روى یک نمونه بارزِ «اکلِ مال به باطل» (خوردن اموال مردم به ناحق) گذاشته که بعضى از مردم، آن را حق خود مى شمرند، به گمان این که به حکم قاضى، آن را به چنگ آورده اند حلال است، مى فرماید: «براى خوردن قسمتى از اموال مردم به گناه، بخشى از آن را به قضات ندهید در حالى که مى دانید» (وَ تُدْلُوا بِها إِلَى الْحُکّامِ لِتَأْکُلُوا فَریقاً مِنْ أَمْوالِ النّاسِ بِالإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ).(4)

«تُدْلُوا» از ماده «ادلاء»، در اصل، به معنى فرستادن دلو در چاه براى بیرون آوردن آب است، و این، تعبیر زیبائى است براى مواقعى که انسان تسبیب اسبابى مى کند که به منظور خاصى نایل گردد.

در تفسیر این جمله دو احتمال وجود دارد:

نخست این که: منظور آن است: بخشى از مال را به صورت هدیه یا رشوه (و هر دو در اینجا یکى است) به قضات دهند که بقیه را تملک کنند، قرآن مى گوید:

گر چه ظاهراً در اینجا به حکم قاضى مال را به چنگ آورده اید، ولى این اکل مال به باطل است و گناه.

دوم این که: منظور آن است: مسائل مالى را براى سوء استفاده به نزد حکّام نبرید، مثل این که امانتى، یا اموال یتیمى بدون شاهد نزد انسان باشد و هنگامى که طرف مطالبه مى کند، او را به نزد قاضى ببرند، و چون دلیل و شاهدى ندارد، اموالش را به حکم قاضى تملک کنند، این کار نیز گناه است و اکل مال به باطل.

مانعى ندارد که آیه مفهوم گسترده اى داشته باشد که هر دو در جمله «لاتُدْلُوا» جمع باشد، هر چند هر یک از مفسران در اینجا احتمالى را پذیرفته اند.

جالب این که در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: اِنَّما أَنَا بَشَرٌ وَ اِنَّما یَأْتِیْنِى الْخَصْمُ فَلَعَلَّ بَعْضَکُمْ أَنْ یَکُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْض فَأَقْضى لَهُ فَمَنْ قَضَیْتُ لَهُ بِحَقٍّ مُسَلَّم، فَأِنَّما هِىَ قِطْعَةٌ مِنْ نار فَلْیَحْمِلْها أَوْ لِیَذَرْها:

«من بشرى مثل شما هستم (و مأمورم طبق ظاهر میان شما داورى کنم) گاه نزاعى نزد من طرح مى شود، و شاید بعضى در اقامه دلیل از دیگرى نیرومندتر باشد و من به مقتضاى ظاهر دلیلش به سود او قضاوت مى کنم اما بدانید چنان که من حق کسى را (بر حسب ظاهر) براى دیگرى قضاوت کنم (و در واقع مال او نباشد فکر نکنید چون پیامبر(صلى الله علیه وآله) به نفع او حکم کرده، براى او حلال است) آن قطعه اى از آتش است، اگر آتش را مى خواهد، آن را بپذیرد، و گرنه آن را رها سازد».(5)

* * *

نکته:

رشوه خوارى، بلاى بزرگ جامعه ها!

یکى از بلاهاى بزرگى که از قدیم ترین زمان ها دامنگیر بشر شده و امروز با شدت بیشتر، ادامه دارد، بلاى رشوه خوارى است که یکى از بزرگترین موانع اجراى عدالت اجتماعى بوده و هست، و سبب مى شود: قوانین، که قاعدتاً باید حافظ منافع طبقات ضعیف باشد، به سود مظالم طبقات نیرومند که باید قانون آنها را محدود کند به کار بیفتد.

زیرا زورمندان و اقویا، همواره قادرند با نیروى خود، از منافع خویش دفاع کنند، و این ضعفا هستند که باید منافع و حقوق آنها در پناه قانون حفظ شود، بدیهى است: اگر باب رشوه گشوده شود، قوانین درست نتیجه معکوس خواهد داد، زیرا اقویا هستند که قدرت بر پرداختن رشوه دارند و در نتیجه قوانین، بازیچه تازه اى در دست آنها براى ادامه ظلم، ستم و تجاوز به حقوق ضعفا خواهد شد.

به همین دلیل، در هر اجتماعى، رشوه نفوذ کند، شیرازه زندگى آنها از هم مى پاشد و ظلم، فساد، بى عدالتى و تبعیض در همه سازمان هاى آنها نفوذ مى کند و از قانون عدالت جز نامى باقى نخواهد ماند، لذا در اسلام مسأله رشوه خوارى با شدت هر چه تمام تر، مورد تقبیح قرار گرفته، محکوم شده و یکى از گناهان کبیره محسوب مى شود.

ولى قابل توجه این است که: زشتى رشوه سبب مى شود این هدف شوم در لابلاى عبارات و عناوین فریبنده دیگر انجام گیرد و رشوه خوار و رشوه دهنده از نام هایى مانند: هدیه، تعارف، حق و حساب، حق الزحمه و انعام استفاده کنند، اما روشن است: این تغییر نام ها به هیچ وجه تغییرى در ماهیت آن نمى دهد و در هر صورت، پولى که از این طریق گرفته مى شود حرام و نامشروع است.

در «نهج البلاغه» در داستان هدیه آوردن «اشعث بن قیس» مى خوانیم: او براى پیروزى بر طرف دعواى خود در محکمه عدل على(علیه السلام) متوسل به رشوه شد و شبانه ظرفى پر از حلواى لذیذ به در خانه على(علیه السلام) آورد و نام آن را هدیه گذاشت على(علیه السلام) بر آشفت و فرمود:

هَبِلَتْکَ الْهَبُولُ أَ عَنْ دِینِ اللّهِ أَتَیْتَنِی لِتَخْدَعَنِی؟... وَ اللَّهِ لَوْ أُعْطِیتُ الأَقالِیْمَ السَّبْعَةَ بِما تَحْتَ أَفْلاکِها عَلى أَنْ أَعْصِیَ اللّهَ فِی نَمْلَة أَسْلُبُها جُلْبَ شَعِیرَة ما فَعَلْتُهُ وَ إِنَّ دُنْیاکُمْ عِنْدِی لاَ َهْوَنُ مِنْ وَرَقَة فِی فَمِ جَرادَة تَقْضَمُها ما لِعَلِیّ وَ لِنَعِیم یَفْنى وَ لَذَّة لا تَبْقى:

«سوگواران بر عزایت اشک بریزند، آیا با این عنوان آمده اى که مرا فریب دهى و از آئین حق باز دارى؟... به خدا سوگند اگر هفت اقلیم را با آنچه در زیر آسمان هاى آنها است به من دهند که پوست جوى را از دهان مورچه اى به ظلم بگیرم هرگز نخواهم کرد، دنیاى شما از برگ جویده اى در دهان ملخى براى من کم ارزش تر است على(علیه السلام) را با نعمت هاى فانى و لذت هاى زودگذر چه کار؟...».(6)

اسلام رشوه را در هر شکل و قیافه اى محکوم کرده است، در تاریخ زندگى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: به او خبر دادند: یکى از فرماندارانش رشوه اى در شکل هدیه پذیرفته، حضرت بر آشفت و به او فرمود: کَیْفَ تَأْخُذُ ما لَیْسَ لَکَ بِحَقٍّ؟!: «چرا آنچه حق تو نیست مى گیرى»؟!

او در پاسخ با معذرت خواهى گفت: لَقَدْ کانَتْ هَدِیَّةً یا رَسُولَ اللّهِ: «آنچه گرفتم هدیه بود اى پیامبر خدا»!

پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمود: أَ رَأیْتَ لَوْ قَعَدَ أَحَدُکُمْ فِى دارِهِ وَ لَمْ نُوَلِّهِ عَمَلاً أَ کانَ النّاسُ یَهْدُونَهُ شَیْئاً؟:

«اگر شما در خانه بنشینید و از طرف من فرماندار محلى نباشید آیا مردم به شما هدیه اى مى دهند»؟

سپس دستور داد: هدیه را گرفتند و در بیت المال قرار دادند و وى را از کار برکنار کرد.(7)

اسلام حتى براى این که قاضى گرفتار رشوه هاى مخفى و ناپیدا نشود، دستور مى دهد: قاضى نباید شخصاً به بازار برود مبادا تخفیف قیمت ها به طور ناخودآگاه روى قاضى اثر بگذارد و در قضاوت، جانبدارىِ تخفیف دهنده را بکند، چه خوب است مسلمانان از کتاب آسمانى خود الهام بگیرند و همه چیز خود را در پاى بت رشوه خوارى قربانى نکنند!.

مسأله رشوه در اسلام به قدرى مهم است که امام صادق(علیه السلام) درباره آن مى فرماید: وَ أَمَّا الرِّشا فِی الْحُکْمِ فَهُوَ الْکُفْرُ بِاللّهِ الْعَظِیمِ: «اما رشوه در قضاوت، کفر به خداوند بزرگ است».(8)

و در حدیث معروفى که از رسول خدا نقل شده چنین مى خوانیم: لَعَنَ اللّهُ الرّاشِیَ وَ الْمُرْتَشِیَ وَ الْماشِیَ بَیْنَهُما: «خداوند گیرنده و دهنده رشوه و آن کس که واسطه میان آن دو است را از رحمت خود دور گرداند».(9)

* * *

1 ـ «مجمع البیان»، ذیل آیه مورد بحث ـ تفسیر «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 176، حدیث 615 (مؤسسه اسماعیلیان).

2 ـ «وسائل الشیعه»، جلد 17، صفحات 164 و 167، حدیث 22267 (چاپ آل البیت) ـ «نوادر الأشعرى»، صفحه 162، حدیث 414 (چاپ مدرسه امام مهدى(علیه السلام)) ـ «کافى»، جلد 5، صفحه 122، حدیث 1 (دار الکتب الاسلامیة) ـ «بحار الانوار»، جلد 76، صفحه 234.

قابل توجه این که: همین تفسیر در رابطه با آیه 29 سوره «نساء» نیز وارد شده است («وسائل الشیعه»، جلد 17، صفحه 166، احادیث 22261 و 22262، چاپ آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 76، صفحه 234، احادیث 10 و 11، و جلد 97، صفحه 25، حدیث 26 ـ تفسیر «عیاشى»، جلد 1، صفحات 235 و 236).

3 ـ اقتباس از تفسیر «فى ظلال القرآن»، جلد 1، صفحه 252.

4 ـ جمله «تُدْلُوا» عطف بر «تَأْکُلُوا» است، بنابراین مفهوم آن، «لاتُدْلُوا» مى شود.

5 ـ تفسیر «فى ظلال القرآن»، جلد 1، صفحه 252 ـ تفسیر «ابن کثیر»، جلد 1، صفحه 231 (دار المعرفة).

روایات دیگرى نیز به همین مضمون در منابع معتبر شیعه آمده است («کافى»، جلد 7، صفحه 414،
حدیث 1، دار الکتب الاسلامیة ـ «وسائل الشیعه»، جلد 27، صفحه 232، حدیث 33663، و صفحه 233، حدیث 33665، چاپ آل البیت ـ «مستدرک»، جلد 17، صفحه 366، احادیث 21594 ـ 2 و 21596 ـ 4، چاپ آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 73، صفحه 343، و جلد 101، صفحه 324 ـ «معانى الأخبار»، صفحه 279، انتشارات جامعه مدرسین).

6 ـ «نهج البلاغه»، خطبه 224 ـ «بحار الانوار»، جلد 41، صفحه 162، حدیث 57، و جلد 72، صفحه 359، حدیث 76 ـ «امالى شیخ صدوق»، صفحه 622، با اندکى تفاوت (انتشارات کتابخانه اسلامیة).

7 ـ «الامام على»(علیه السلام)، جلد 1، صفحات 155 ـ 156.

8 ـ «وسائل الشیعه»، جلد 12، حدیث 2، باب 5 از ابواب ما یُکْتَسَبُ بِهِ (جلد 17، صفحه 92،
احادیث 22057 و 22058، و صفحات 94، 95 و 96، چاپ آل البیت) ـ «کافى»، جلد 5، صفحه 126، حدیث 1، و صفحه 127، حدیث 3 (دار الکتب الاسلامیة) ـ «بحار الانوار»، جلد 100، صفحات 43، 52 و 53، و جلد 101، صفحات 273 و 274.

9 ـ «بحار الانوار»، جلد 101، صفحه 274، احادیث 9 و 11، باب الرِّشا فِى الحُکْمِ وَ أَنواعِهِ ـ «مستدرک الوسائل»، جلد 17، صفحه 355، حدیث 21565 ـ 8 (چاپ آل البیت) ـ «جامع الأخبار»، صفحه 156 (انتشارات رضى).

................

تفسیر نمونه

شرح آیه 187 سوره مبارکه بقره

187- أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ۗ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنكُمْ ۖ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

187- آمیزش جنسى با همسرانتان، در شبِ روزهایى که روزه مى گیرید، حلال است. آنها لباس شما هستند، و شما لباس آنها; (هر دو زینت هم و سبب حفظ یکدیگرید). خداوند مى دانست که شما به خود خیانت مى کردید; (و این کار ممنوع را انجام مى دادید;) پس توبه شما را پذیرفت و شما را بخشید.اکنون با آنها آمیزش کنید، و از آنچه خداوند به شما اجازه داده بهره مند شوید. و بخورید و بیاشامید،تا رشته سپید صبح، از رشته سیاه (شب) براى شما آشکار گردد; سپس روزه را تا شب، کامل کنید و نیز، در حالى که در مساجد به اعتکاف پرداخته اید، با زنان آمیزش نکنید. اینها، مرزهاى الهى است; پس به آنها نزدیک نشوید! خداوند، این چنین آیات خود را براى مردم، روشن مى سازد، تا پرهیزگار شوند.

از روایات اسلامى چنین استفاده مى شود که در آغاز نزول حکم روزه، مسلمانان تنها حق داشتند قبل از خواب شبانه غذا بخورند، چنانچه کسى در شب به خواب مى رفت سپس بیدار مى شد، خوردن و آشامیدن بر او حرام بود.

و نیز در آن زمان آمیزش با همسران در روز و شب ماه رمضان مطلقاً تحریم شده بود.

یکى از یاران پیامبر(صلى الله علیه وآله) به نام «مطعم بن جبیر» که مرد ضعیفى بود با این حال روزه مى داشت، هنگام افطار وارد خانه شد، همسرش رفت براى افطار او غذا حاضر کند به خاطر خستگى خواب او را ربود، وقتى بیدار شد گفت: من دیگر حق افطار ندارم، با همان حال شب را خوابید و صبح در حالى که روزه دار بود براى حفر «خندق» (در آستانه جنگ احزاب) در اطراف «مدینه»، حاضر شد، در اثناء تلاش و کوشش به واسطه ضعف و گرسنگى مفرط بى هوش شد، پیامبر بالاى سرش آمد و از مشاهده حال او متأثر گشت.

و نیز جمعى از جوانان مسلمان که قدرت کنترل خویشتن را نداشتند شب هاى ماه رمضان با همسران خود آمیزش مى نمودند.

در این هنگام آیه نازل شد و به مسلمانان اجازه داد در تمام طول شب مى توانند غذا بخورند و با همسران خود آمیزش جنسى داشته باشند.(1)

* * *

تفسیر:

توسعه اى در حکم روزه

چنان که در شأن نزول خواندیم در آغاز اسلام آمیزش با همسران در شب و روز ماه رمضان مطلقاً ممنوع بود، و همچنین خوردن و آشامیدن پس از خواب، و این شاید آزمایشى بود براى مسلمین و هم براى آماده ساختن آنها نسبت به پذیرش احکام روزه.

آیه مورد بحث شامل چهار حکم اسلامى در زمینه روزه و اعتکاف است.

نخست مى گوید: «در شب هاى ماه روزه آمیزش جنسى با همسرانتان براى شما حلال شده است» (أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِکُمْ).(2)

آنگاه به فلسفه این موضوع پرداخته، مى گوید: «زنان لباس شما هستند و شما لباس آنها» (هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ).

لباس، از یکسو، انسان را از سرما و گرما و خطر برخورد اشیاء به بدن، حفظ مى کند، و از سوى دیگر، عیوب او را مى پوشاند، و از سوى سوم، زینتى است براى تن آدمى، این تشبیه که در آیه فوق آمده اشاره به همه این نکات است.

دو همسر، یکدیگر را از انحرافات حفظ مى کنند، عیوب هم را مى پوشانند وسیله راحت و آرامش یکدیگرند، و هر یک زینت دیگرى محسوب مى شود.

این تعبیر، نهایت ارتباط معنوى مرد و زن و نزدیکى آنها به یکدیگر و نیز مساوات آنها را در این زمینه کاملاً روشن مى سازد; زیرا همان تعبیر که درباره مردان آمده، بدون هیچ تغییر درباره زنان هم آمده است.

سپس قرآن علت این تغییر قانون الهى را بیان کرده مى فرماید: «خداوند مى دانست شما به خویشتن خیانت مى کردید (و این عمل را که ممنوع بود بعضاً انجام مى دادید) پس توبه شما را پذیرفت، و شما را بخشید» (عَلِمَ اللّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفا عَنْکُمْ).

آرى، براى این که شما آلوده گناه بیشتر نشوید، خدا به لطف و رحمتش این برنامه را بر شما آسان ساخت و از مدت محدودیت آن کاست.

«اکنون که چنین است با آنها آمیزش کنید و آنچه را خداوند بر شما مقرر داشته طلب نمائید» (فَالآْنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما کَتَبَ اللّهُ لَکُمْ).

مسلماً این امر، به معنى وجوب نیست بلکه اجازه اى است بعد از ممنوعیت که در اصطلاح اصولیون «امر عقیب حظر» نامیده مى شود و دلیل بر جواز است.

جمله «وَ ابْتَغُوا ما کَتَبَ اللّهُ لَکُم»، اشاره به این است که استفاده از این توسعه و تخفیف که در مسیر قوانین آفرینش و حفظ نظام و بقاى نسل است، هیچ مانعى ندارد.

پس از آن، به بیان دومین حکم مى پردازد و مى فرماید: «بخورید و بیاشامید تا رشته سپید صبح از رشته سیاه شب براى شما آشکار گردد» (وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّى یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ).

به این ترتیب، مسلمانان حق داشتند در تمام طول شب از خوردنى ها و نوشیدنى ها استفاده کنند، اما به هنگام طلوع سپیده صبح امساک نمایند.

بعد از آن، به بیان سومین حکم پرداخته مى گوید: «سپس روزه را تا شب تکمیل کنید» (ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیامَ إِلَى اللَّیْلِ).

این جمله تأکیدى است بر ممنوع بودن خوردن و نوشیدن و آمیزش جنسى در روزها براى روزه داران، و نیز نشان دهنده آغاز و انجام روزه است که از طلوع فجر شروع و به شب ختم مى شود.

سرانجام به چهارمین و آخرین حکم پرداخته مى گوید: «هنگامى که در مساجد مشغول اعتکاف هستید با زنان آمیزش نکنید» (وَ لاتُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاکِفُونَ فِی الْمَساجِدِ).

بیان این حکم، مانند استثنائى است براى حکم گذشته; زیرا به هنگام اعتکاف که حد اقل مدت آن سه روز است روزه مى گیرند اما در این مدت نه در روز حق آمیزش جنسى با زنان دارند و نه در شب.

در پایان آیه، اشاره به تمام احکام گذشته کرده، چنین مى گوید: «اینها مرزهاى الهى است به آن نزدیک نشوید» (تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلا تَقْرَبُوها).

زیرا نزدیک شدن به مرز، وسوسه انگیز است، و گاه سبب مى شود انسان از مرز بگذرد و در گناه بیفتد.

آرى، «این چنین خداوند آیات خود را براى مردم روشن مى سازد، شاید پرهیزگارى پیشه کنند» (کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ آیاتِهِ لِلنّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ).

* * *

نکته ها:

1 ـ مرزهاى الهى

همان گونه که در آیات فوق بعد از ذکر قسمت هائى از احکام روزه و اعتکاف، خواندیم از این احکام تعبیر به «مرزهاى الهى» شده است، مرز میان حلال و حرام مرز میان ممنوع و مجاز، و جالب این که نمى گوید، از مرزها نگذرید، مى گوید: به آن نزدیک نشوید; چرا که نزدیک شدن به مرز وسوسه انگیز است و گاه سبب مى شود بر اثر طغیان شهوات و یا گرفتار شدن به اشتباه، انسان از آن بگذرد.

به همین دلیل، در بعضى از قوانین اسلامى گام نهادن در مناطقى که موجب لغزش انسان به گناه است نهى شده است مانند شرکت در مجلس گناه، هر چند خود آلوده آن گناه نباشد، و یا خلوت کردن با اجنبیه (بودن با یک زن بیگانه در یک محل خلوت و کاملاً تنها که دیگران به آن راه ندارند).

همین معنى در احادیث دیگرى تحت عنوان «حمایت از حِمى» (نگه داشتن حریم منطقه ممنوعه) بیان شده است.

پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) مى فرماید: إِنَّ لِکُلِّ مَلَک حِمْىً وَ إِنَّ حِمَى اللّهِ مَحارِمُهُ فَمَنْ وَقَعَ حَوْلَ الْحِمَى یوْشَکَ أَنْ یَقَعَ فِیهِ: «هر سلطانى قرقگاهى دارد و قرقگاه خدا محرّمات او است هر کس (گوسفند خود را در کنار) قرقگاه ببرد، بیم آن مى رود که وارد منطقه ممنوعه شود».(3)

باز به همین دلیل، افرادى که پایبند اصول تقوا و پرهیزگارى هستند نه تنها مرتکب محرمات نمى شوند که سعى دارند به نزدیکى حرام نیز گام ننهند.

* * *

2 ـ اعتکاف

«اعتکاف» در اصل به معنى محبوس ماندن و مدتى طولانى در کنار چیزى بودن است و در اصطلاح شرع: توقف در مساجد براى عبادت مى باشد که حد اقل آن سه روز و شرط آن روزه داشتن و ترک بعضى دیگر از لذائذ است.

این عبادت، اثر عمیقى در تصفیه روح و توجه مخصوص به پروردگار دارد و آداب و شرائط آن در کتب فقهى ذکر شده است، البته این عبادت ذاتا از مستحبات است ولى در پاره اى از موارد استثنائى، شکل وجوب به خود مى گیرد، به هر حال در آیه مورد بحث، تنها به یکى از شرائط آن که عدم آمیزش با زنان (اعم از شب یا روز) است اشاره شده آن هم به خاطر ارتباط و پیوندى که با مسأله روزه دارد.

* * *

3 ـ طلوع فجر

«فجر» در اصل، به معنى شکافتن است و این که از طلوع صبح تعبیر به فجر شده به خاطر آن است که پرده سیاه شب با ظهور اولین سپیده صبح از هم شکافته مى شود.

در آیات مورد بحث، علاوه بر این تعبیر، تعبیر به «حَتّى یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الأَسْوَد» آمده است، جالب این که در حدیثى مى خوانیم: «عدى بن حاتم» خدمت پیامبر(صلى الله علیه وآله) عرض کرد، من ریسمان سیاه و سفیدى گذارده بودم و به آنها نگاه مى کردم تا به وسیله شناسائى آن دو از یکدیگر آغاز وقت روزه را تشخیص دهم! پیامبر(صلى الله علیه وآله) از این سخن چنان خندید که دندان هاى مبارکش نمایان گشت.

فرمود: «اى پسر حاتم! منظور رشته سفید صبح از رشته سیاه شب در افق است که آغاز وجوب روزه است».(4)

ضمناً باید توجه داشت این تعبیر نکته دیگرى را نیز روشن مى سازد و آن شناختن صبح صادق از کاذب است، زیرا:

در پایان شب، نخست یک سفیدى بسیار کم رنگ به طور عمودى در آسمان پیدا مى شود که آن را به دم روباه تشبیه کرده اند، این همان صبح کاذب و دروغگو است اما کمى بعد از آن، سفیدى شفافى به طور افقى و در امتداد افق نمایان مى شود که همچون رشته نخ سپیدى در کنار رشته سیاه شب کشیده شده است، این همان صبح صادق است که آغاز روزه و ابتداى وقت نماز صبح است، و هیچ شباهتى با صبح کاذب ندارد.

* * *

4 ـ آغاز و پایان، تقوا است

جالب این که در نخستین آیه مربوط به احکام روزه خواندیم که هدف نهائى از آن تقوا است، همین تعبیر عیناً در پایان آخرین آیه نیز آمده است (لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ).

و این نشان مى دهد: تمام این برنامه ها وسیله اى هستند براى پرورش روح تقوا، خویشتن دارى و ملکه پرهیز از گناه و احساس مسئولیت در برابر وظائف انسان ها.

* * *

پروردگارا! سر تعظیم بر آستان مقدست مى سائیم که این توفیق را به ما دادى که جلد اول این تفسیر را مورد تجدیدنظر قرار داده، نقائص آن را در حدّ توانائى بر طرف سازیم، شاید بتوانیم کتاب بزرگ آسمانیت قرآن مجید را بیش از پیش به برادران و خواهران مسلمان بشناسانیم!

خداوندا! تو را شکر مى گوئیم که ما را مشمول این عنایت فرمودى که در طریق تفسیر سخنان بزرگ و پر ارجت، گام برداریم!

بارالها! این افتخار بزرگ را تا پایان کار از ما سلب مفرما تا بتوانیم باقیمانده این تفسیر را به بهترین صورت تنظیم و نشر دهیم!

خداوندا! از این که قلوب بندگان خاصت را متوجه این کتاب ساختى و این همه از آن استقبال کردند و شاید به ما در دل شب ها یا به هنگام روز دعاى خیرى کنند متشکر و سپاسگزاریم!(5)

1 ـ «وسائل الشیعه»، جلد 10، صفحه 114، حدیث 12993 (آل البیت) ـ «بحار الانوار»، جلد 90، صفحه 10، و جلد 93، صفحه 271 ـ در روایات زیادى به جاى «مطعم بن جبیر»، «خوّات بن جبیر انصارى»، برادر «عبداللّه بن جبیر» آمده است («کافى»، جلد 4، صفحه 98، حدیث 4، دار الکتب الاسلامیة ـ «وسائل الشیعه»، جلد 10، صفحه 112، حدیث 12990، آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 20، صفحات 241 و 267، و جلد 93، صفحات 269، 270 و 286و...) ـ «مجمع البیان»، ذیل آیه مورد بحث.

2 ـ «رَفَث» (بر وزن طبس) به معنى سخن گفتن پیرامون مسائل جنسى است، ولى به همین مناسبت گاه در خود آمیزش جنسى نیز به کار مى رود و در آیه مورد بحث از این قبیل است.

3 ـ تفسیر «صافى»، ذیل آیه مورد بحث ـ «وسائل الشیعه»، جلد 27، صفحه 167، حدیث 33507 (چاپ آل البیت) ـ «بحار الانوار»، جلد 20، صفحه 127 (با اندکى تفاوت)، و جلد 2، صفحه 258 (با اندکى تفاوت) و صفحه 260 (با اندکى تفاوت) ـ «من لایحضره الفقیه»، جلد 4، صفحه 75، با اندکى تفاوت (جامعه مدرسین).

4 ـ «مجمع البیان»، ذیل آیه مورد بحث ـ «فقه القرآن قطب راوندى»، جلد 1، صفحه 202 (کتابخانه آیت اللّه مرعشى نجفى) ـ تفاسیر «طبرى»، «رازى»، «کشّاف»، «درّ المنثور» و...، ذیل آیه مورد بحث.

5 ـ اکنون که این سطور نوشته مى شود، به حمد اللّه جلد 12 تفسیر در شرف انتشار و جلد 13 آن زیر چاپ است.

....................

تفسیر نمونه

شرح آیات 1 لغایت 24 سوره مبارکه فصلت

جلسه 1

جلسه 2

جلسه 3

جلسه 4

جلسه 5

جلسه 6

جلسه 7

جلسه 8

جلسه 9

جلسه 10

ثبت‌نام طرح حفظ قرآن در ۳۰ ماه از سوی مهد قرآن کریم و ولایت استان اصفهان آغاز شد.

اپلیکیشن «جدول قرآنی» این امکان را به شما می‌دهد تا ضمن سرگرمی و حل جدول، معلومات قرآنی خود را بالا بردخ و آیات قرآن را نیز قرائت کنید.