«ايمان»، تنها يك «كلمه» نيست، بلكه يك «باور قلبي» است. باوري كه به زندگي انسان «جهت» مي‌دهد و در «چگونه زيستن» او نقشي مهمّ دارد و محور ارزش‌گذاري براي انديشه‌ها و عملكردهاي مردم است.
به دليل همين اهميت است كه گام اولِ ورود به مسير بندگي و مسلماني، «ايمان» است و كسي كه اين باور مقدّس را داشته باشد، «مؤمن» ناميده مي‌شود.
آيا تا به حال فكر كرده‌ايد كه ايمان، چه تعهّدات و مسؤوليت‌هايي براي «مؤمن» فراهم مي‌آورد؟ نقش ايمان در زندگي چيست؟ فرق يك مؤمن با فرد بي‌ايمان در كجاست؟
ايمان، گرايش قلبي و وابستگي فكري و اعتقادي و روحي به‌يك موجود برتر، به يك آفريدگار توانا، به يك مكتب نجات بخش، به يك زندگي ديگرپس از اين دنيا (معاد)،به يك كتاب مقدّس كه از سوي خدا نازل شده است (قرآن)، به پيامبراني كه سفيرانِ الهي براي هدايت بشرند، به وحي و ما وراء الطبيعه و… است.
اينها و برخي امور ديگر، «متعلّقات ايمان»اند، يعني اينها را بايد قبول داشت و در پي اين پذيرش و باور،عمل كرد.
به تعبير قرآن، پيامبران الهي مأمور بودند تا بذر اين ايمان را در دل‌هاي مردم بكارند و زندگي‌ها را در سايه ايمان، از صفا و معنويت و پاكي و عدالت برخوردار سازند.
مردم هم، اغلب عقلشان در چشمشان بود. چون به‌ديده‌ها و شنيده‌ها و محسوسات، بيشتر مأنوس بودند، پذيرشِ «خداي ناديدني» و «فرشتگانِ نامرئي» و «جهان آخرت» برايشان دشوار بود. از اين رو گاهي سرسختي و لجاجت نشان مي‌دادند و «خداي يكتا» باورشان نمي‌شد و به «زندگي پس از مرگ»، كافر مي‌شدند و به پيامبران، نسبت‌هاي ناروا مي‌دادند.
پيامبر اسلام فرموده است:
«ايمان، اعتراف زباني، شناخت و پذيرش قلبي و عمل با اعضا و جوارح است».
اين تعريف از ايمان، ريشه در قرآن كريم دارد.
در قرآن هم، درباره ايمان، روي دو جنبه «باور قلبي» و «عمل» بسيار تأكيد شده است.وقتي قرآن مي‌خوانيد، بارها و بارها به‌تعبير «آمَنوا وَ عَمِلوا الصّالحات» برمي‌خوريد؛ يعني ايمان در كنار عملِ خوب و شايسته است. اگر ايمان را يك نهال و درخت بدانيم، «عمل» ميوه و ثمره آن است. آيا شما مي‌توانيد قبول كنيد كه كسي به‌خدا، قيامت، بهشت وجهنم، وحي، قرآن، پيامبران و فرشتگان، ايمان و عقيده داشته باشد، ولي رفتارش مثل آدم‌هاي غير معتقد به خدا و قيامت باشد؟
ايمان بايد از «دل» به «اعضا» سرايت كند و از «درون» به «بيرون» جاري شود و باور دروني در عمل خارجي انسان اثر داشته باشد، وگرنه چه ايماني؟
بعضي از ايمان‌ها سطحي و تقليدي و متعصّبانه است؛ برخي هم عميق و براساس شناخت و تفكّر و بصيرت. به‌همين دليل مي‌گوييم دو نوع ايمان داريم: يكي «ايمانِ مستقرّ» و ديگري «ايمانِ مستودع».
«ايمان مستقرّ» مثل درختي كهنسال، ريشه‌دار و استوار است و به اين زودي‌ها از بين نمي‌رود و مؤمن، با شنيدن شبهه‌ها، به‌شك نمي‌افتد. امّا «ايمان مستودع» حالتي شبيه خانه اجاره‌اي و اشياي عاريه‌اي دارد، هميشگي واستوار نيست؛ زود زايل مي‌شود و رنگ مي‌بازد و چون براساس منطق و برهان نيست، با كمترين آسيب از بين مي‌رود، يا حدّ اقل از تأثير گذاري در زندگي شخص، باز مي‌ماند.

در آغاز، اشاره‌اي به متعلّقات ايمان كرديم، ولي گذرا بود. اينك كمي با تأمّل بيشتر به اين مسأله مي‌نگريم، آن هم براساس آيات قرآن. قرآن، هم صفات مؤمنان را بيان مي‌كند، هم تكليف و وظيفه صاحبان ايمان را، هم نشانه‌هاي زندگي همراه با ايمان را، هم اين را كه به چه چيز بايد «ايمان» داشت.
همه شما مي‌دانيد كه گام نخستِ مسلمان بودن، ايمان به خداوند است، به عنوان آفريدگار و مدبّر جهان و روزي دهنده موجودات و هدايتگر همه هستي و انسان‌ها. ولي علاوه برايمان به‌خدا، به امور ديگري هم بايد عقيده داشت، از قبيل:
«ايمان به آخرت» (حيات جاويدان پس از مرگ، در سايه عمل دنيوي)؛
«ايمان به ملائكه» (موجوداتي كه در همه هستي پخشند و مطيع و مجري فرمان پروردگارند)؛
«ايمان به كتب آسماني» (مجموعه پيام‌هاي خدا براي سعادت بشر كه توسّط وحي برپيامبران نازل مي‌شود)؛
«ايمان به پيامبران» (افراد برگزيده از سوي خدا و فرستاده شده به سوي مردم)؛
«پيامبر اسلام» (به‌عنوان آخرين سفير الهي و برترين پيامبران)؛
«قرآن» (آخرين و كامل‌ترين كتاب آسماني)؛
«آيات خدا» (چه سخنان خدا در قرآن كريم، چه نشانه‌هاي وجود خدا در جهان).
گاهي در بيان ايمان، به مهم‌ترين ركن مسلماني اشاره مي‌شود، يعني ايمان به «مبدأ» و «معاد».
نكات ياد شده، در برخي از آيات قرآن آمده است، از جمله در اين آيه: «كُل آمَنَ باللّهِ ومَلائكتِهِ وَكُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ»1. در آيه ديگري، كساني را كه به خدا، فرشتگان، كتب آسماني، فرستادگان الهي و روز قيامت كفر مي‌ورزند، گمراه شمرده است: «وَمَنْ يكفُرْ بِاللّهِ ومَلائكتهِ وَكُتُبهِ وَرُسُلِهِ وَالْيوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعيداً»2.

به فرموده قرآن، مؤمنان خدا را باور دارند، مطيع فرمان اويند، از قيامت بيمناكند، توكّلشان برخداست،از گناهان پرهيز مي‌كنند، پيوسته در پي‌انجام اعمال صالحند، اهل تقوا و ايثارند، در راه خدا انفاق خالصانه مي‌كنند، نام خدا دلهايشان را آرام مي‌كند، با نماز و عبادت به خدا نزديك مي‌شوند، به مژده‌ها و وعده‌هاي الهي اميدوارند، در راه خدا با دشمنان مي‌جنگند، كفّار را به سرپرستي خود نمي‌گيرند، امر به معروف و نهي از منكر مي‌كنند، جانشان را در راه دين فدا مي‌كنند، دوستدار خدا و رسولند، اگر خطا و گناه كنند توبه و استغفار مي‌كنند، راستگو و درست كردارند، به پدر و مادر خويش نيكي مي‌كنند، در قيامت شادمانند، به عهدي كه با خدا بسته‌اند وفادارند و… خيلي صفات و ويژگي‌هاي ديگر، كه در اين مختصر نمي‌گنجد.
ايمان، مؤمن، مؤمنون، آمَنوا، يؤمنون، از واژه‌هايي هستند كه فراوان در قرآن كريم به كار رفته‌اند.
شما خودتان مي‌توانيد به كمك كشف الآيات يا فهرست‌هاي موضوعي قرآن، آيات مربوط به ايمان را مطالعه كنيد. يك دنيا مطلب خوب و خواندني در «كتاب خدا»ست، كتابي كه بهترين كتاب‌هاست.
قرآن را فراموش نكنيم و با آن بيشتر مأنوس باشيم.

1. بقره (2)، آيه 285.
2. نساء (4)، آيه 136.

--------------------------------------------------------------

شرح آیات 5 و 6 سوره مبارکه انفال

5کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَریقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ لَکارِهُونَ

6یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْیَنْظُرُونَ

ترجمه:

5 ـ همان گونه که خدا تو را به حق از خانه (به سوى میدان بدر،) بیرون فرستاد، در حالى که گروهى از مؤمنان ناخشنود بودند.

6 ـ آنها پس از روشن شدن حق، باز با تو مجادله مى کردند; (و چنان ترس و وحشت آنها را فرا گرفته بود، که) گوئى به سوى مرگ رانده مى شوند، و آن را با چشم خود مى نگرند!

تفسیر:

ناخشنودى مؤمنان از پیش آمد جنگ

در نخستین آیه از این سوره خواندیم که پاره اى از مسلمانان تازه کار از چگونگى تقسیم غنائم «بدر» تا حدى ناراضى بودند، در آیات مورد بحث خداوند به آنها مى گوید:

این تازگى ندارد که چیزى ناخوشایند شما باشد در حالى که صلاحتان در آن است، همان گونه که اصل جنگ «بدر» که فعلاً گفتگو بر سر غنائم آن است براى بعضى ناخوشایند بود و دیدید سرانجام چه نتائج درخشانى براى مسلمانان در بر داشت.

بنابراین، نباید با دید محدود خود، احکام الهى را ارزیابى کنید، بلکه باید در برابر آنها سر تسلیم فرود آرید و از نتائج نهائى بهره مند شوید.

در آیه نخست مى فرماید: این ناخشنودى پاره اى از افراد از طرز تقسیم غنائم بدر، «همانند آن است که خداوند تو را از خانه و جایگاهت در «مدینه» به حق بیرون فرستاد در حالى که بعضى از مؤمنان کراهت داشتند» (کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَریقاً مِنَ الْمُؤْمِنینَلَکارِهُونَ).

کلمه «بِالْحَقِّ» اشاره به این است که این فرمان خروج، طبق یک وحى الهى و دستور آسمانى صورت گرفت و نتیجه اش وصول به حق براى جامعه اسلامى بود.

* * *

و در دومین آیه مى افزاید: «این گروه ظاهربین و کم حوصله در مسیر راه به سوى بدرمرتباً با تو مجادله و گفتگو در این فرمان حق داشتند، و با این که این واقعیت را دریافته بودند که این فرمان خدا است، ولى باز دست از اعتراض خویش بر نمى داشتند» (یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ).

و آن چنان ترس و وحشت سراسر وجود آنها را فرا گرفته بود که «گوئى به سوى مرگ رانده مى شوند و مرگ و نابودى خویش را با چشم خود مى بینند» (کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْیَنْظُرُونَ).

ولى حوادث بعد، نشان داد: آنها چقدر گرفتار اشتباه، ترس و وحشت بى دلیل بودند، و این جنگ، چه پیروزى هاى درخشانى براى مسلمانان به بار آورد.

اما با دیدن چنین صحنه اى و آن پیروزى درخشان نمى بایست بعد از جنگ «بدر»، در مورد غنائم زبان به اعتراض گشایند.

دلیل این اعتراض را از تعبیر: فَرِیْقاً مِنَ الْمُؤْمِنِیْنَ: «جمعى از مؤمنان» مى توان دریافت:

اوّلاً ـ این مشاجره و گفتگو به خاطر روح نفاق و بى ایمانى نبود، بلکه بر اثر ضعف ایمان و نداشتن بینش کافى در مسائل اسلامى بود.

و ثانیاً ـ تنها عده محدودى این چنین فکر مى کردند و اکثریت که از مسلمانان مجاهد راستین بودند تسلیم فرمان پیامبر(صلى الله علیه وآله) و اوامر او بودند و اعتراضى نداشتند.

منها: فِیهِمْ کَرَائِمُ الْقُرْآنِ، وَ هُمْ کُنُوزُ الرَّحْمنِ. إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا، وَ إِنْ صَمَتُوا لَمْ یُسْبَقُوا. فَلْیَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ، وَلْیُحْضِرْ عَقْلَهُ، وَلْیَکُنْ مِنْ أَبْنَاءِ الاْخِرَةِ، فَإِنَّهُ مِنْهَا قَدِمَ، وَ إِلَیْهَا یَنْقَلِبُ.
فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ، الْعَامِلُ بِالْبَصَرِ، یَکُونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ یَعْلَمَ: أَعَمَلُهُ عَلَیْهِ أَمْ لَهُ؟! فَإِنْ کَانَ لَهُ مَضَى فِیهِ، وَ إِنْ کَانَ عَلَیْهِ وَقَفَ عَنْهُ. فَإِنَّ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْم کَالسَّائِرِ عَلَى غَیْرِ طَرِیق. فَلاَ یَزِیدُهُ بَعْدُهُ عَنِ الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ إِلاَّ بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ. وَالْعَامِلُ بِالْعِلْمِ کَالسَّائِرِ عَلَى الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ. فَلْیَنْظُرْ نَاظِرٌ: أَسَائِرٌ هُوَ أَمْ رَاجِعٌ.

آيات کريمه قرآن درباره آن ها (پيامبر و اهل بيتش)((عليهم السلام)) نازل شده، آن ها گنجينه هاى علوم خداى رحمانند. اگر سخن بگويند راست مى گويند و اگر سکوت کنند کسى بر آن ها پيشى نمى گيرد. راهنماى جمعيّت بايد به افراد خود راست بگويد و عقل و خرد را حاضر سازد و از فرزندان آخرت باشد; چرا که از آن جا آمده و به آن جا باز مى گردد. آن کس که با چشم دل مى بيند و با بينايى عمل مى کند بايد در آغاز هر کار بينديشد که آيا آن عمل به سود اوست يا به زيان او; اگر به سود اوست ادامه دهد و اگر به زيانش مى باشد از عمل باز ايستد; زيرا آن کس که بدون آگاهى به انجام دادن کار مى پردازد همچون کسى است که از بيراهه مى رود و چنين کسى هر قدر جلوتر مى رود از منزل مقصود فاصله بيشترى مى گيرد ولى آن کس که از روى آگاهى عمل مى کند همچون رهروى است که در جاده روشن گام بر مى دارد (و به زودى به مقصد مى رسد). حال که چنين است هر شخص بايد بنگرد آيا (به سوى مقصد) پيش مى رود يا به عقب باز مى گردد.

شرح و تفسیر: ویژگى رهروان راه حق

در این بخش از خطبه امام(علیه السلام) براى خنثى کردن تبلیغاتى که «بنى امیّه» به طور مستمر بر ضد اهل بیت(علیهم السلام) داشتند و هماهنگى هایى بعضى از جیره خواران و مزدوران که ظاهراً در لباس ارباب حدیث با آن ها مى نمودند، اشاره به گوشه اى از فضایل اهل بیت(علیهم السلام) مى کند تا در برابر آن هجمه سنگین تبلیغاتى مردم آن ها را فراموش نکنند; مى فرماید:

«آیات کریمه قرآن درباره آن ها (پیامبر و اهل بیتش(علیهم السلام)) نازل شده، آن ها گنجینه هاى علوم خداى رحمانند. اگر سخن بگویند راست مى گویند و اگر سکوت کنند کسى بر آن ها پیشى نمى گیرد» (فِیهِمْ کَرَائِمُ(1) الْقُرْآنِ، وَ هُمْ کُنُوزُ الرَّحْمنِ. إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا، وَ إِنْ صَمَتُوا لَمْ یُسْبَقُوا).

جمله «فِیهِمْ کَرَائِمُ الْقُرْآنِ» ممکن است به همان معنا باشد که گفته شد یا به این معنا که آیات کریمه قرآن و تفسیر آن نزد آن هاست. مطابق این تفسیر، جمله مزبور اشاره اى به مفهوم حدیث «ثقلین» است که مى گوید: اهل بیت(علیهم السلام)هرگز از قرآن جدا نمى شوند.

تعبیر به «کنوز» (گنج ها) اشاره به این است که تعلیمات و احکام گران بهاى الهى نزد آنهاست; زیرا همیشه اشیاى نفیس را در گنج ذخیره مى کنند.

جمله «إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا» یکى از اوصاف برجسته اهل بیت(علیهم السلام) را که همان صدق در کلام است و با آیه (کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ)(2) هماهنگ است، بازگو مى کند.

جمله «إِنْ صَمَتُوا لَمْ یُسْبَقُوا» اشاره به این است که سکوت آن ها هرگز به معناى ناتوانى در پاسخ گویى نیست; بلکه به مقتضاى مصلحت و حکمت است لذا کسى نمى تواند بر آن پیشى بگیرد. یا این که ابهت آن ها به قدرى است که هر گاه سکوت کنند، کسى را یاراى سخن و اظهار وجود در برابر آن ها نیست.

به هر حال، این صفات چهارگانه که در اهل بیت پیامبر(صلى الله علیه وآله) است، مقام آن ها را از دیگران ممتاز مى سازد و عظمت الهى و علمى آن ها را نشان مى دهد.

سپس براى تأکید این مطلب که هدف ستایش و مداحى نیست، مى افزاید: «راهنماى جمعیّت باید به افراد خود راست بگوید و عقل و خرد را حاضر سازد و از فرزندان آخرت باشد; چرا که از آن جا آمده و به آن جا باز مى گردد» (فَلْیَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ(3)، وَلْیُحْضِرْ عَقْلَهُ، وَلْیَکُنْ مِنْ أَبْنَاءِ الاْخِرَةِ، فَإِنَّهُ مِنْهَا قَدِمَ، وَ إِلَیْهَا یَنْقَلِبُ).

واژه «رائد» در اصل به معناى کسى است که در پیشاپیش قافله حرکت مى کند و براى یافتن آب و چراگاه جستجو مى نماید. اگر چنین کسى دروغگو باشد، اهل قافله خود را گرفتار خطر مى سازد، انتخاب این تعبیر در جمله یاد شده اشاره به این نکته لطیف است که اگر من ویژگى هاى اهل بیت(علیهم السلام) را براى شما شرح مى دهم به منزله کسى هستم که ضرورى ترین وسیله زندگى را براى پیروانش فراهم مى سازد.

جمله «فَإِنَّهُ مِنْهَا قَدِمَ و...» (انسان از آخرت آمده و به سوى آن باز مى گردد) ممکن است اشاره به مفهوم (إِنَّا للهِِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ) (ما از خداییم و به سوى او باز مى گردیم) باشد. یا به تعبیر دیگر آخرت در این جا به معناى ماوراى طبیعت است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: معناى این جمله آن است که «ما براى آخرت آفریده شده ایم» همان گونه که در بعضى از کلمات امام(علیه السلام) آمده است: «اَلاَ فَمَا یَصْنَعُ بِالدُّنْیَا مَنْ خُلِقَ لِلاْخِرَةِ; کسى را که براى آخرت آفریده شده با دنیا چکار؟»(4)

آن گاه در ادامه این سخن با توجه به آن چه در فراز قبل درباره امامان اهل بیت(علیهم السلام)آمده هشدار مى دهد که با دقت هر چه بیشتر، مراقب اعمال خویش باشند و راهى که را آن امامان یعنى گنجینه هاى علم الهى و آگاهان بر قرآن ارائه مى دهند، بپویند و در آغاز هر کار در نتیجه و پایان آن بیندیشند و تصمیم بگیرند; مى فرماید:

«آن کس که با چشم دل مى بیند و با بینایى عمل مى کند باید در آغاز هر کار بیندیشد که آیا آن عمل به سود اوست یا به زیان او; اگر به سود اوست ادامه دهد و اگر به زیانش مى باشد از عمل باز ایستد» (فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ، الْعَامِلُ بِالْبَصَرِ، یَکُونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ یَعْلَمَ: أَعَمَلُهُ عَلَیْهِ أَمْ لَهُ؟! فَإِنْ کَانَ لَهُ مَضَى فِیهِ، وَ إِنْ کَانَ عَلَیْهِ وَقَفَ عَنْهُ).

در واقع، امام(علیه السلام) شرط پیروزى را سه چیز شمرده که هر سه از شاخه هاى علم و دانش است. اندیشیدن در ا صل کار و عمل کردن با بصیرت و آگاهى و مطالعه درباره نتیجه آن کار که آیا به سود است یا زیان؟

سپس به دلیل آن پرداخته و با تشبیه زیبایى فرق میان عالم و جاهل را روشن مى سازد و مى فرماید: «زیرا آن کس که بدون آگاهى (و مطالعه کافى) به انجام دادن کار پردازد همچون کسى است که از بى راهه مى رود و چنین کسى هر قدر جلوتر مى رود از منزل مقصود فاصله بیشترى مى گیرد ولى آن کس که از روى آگاهى عمل مى کند همچون رهروى است که در جاده روشن گام بر مى دارد (و به زودى به مقصد مى رسد)»

(فَإِنَّ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْم کَالسَّائِرِ عَلَى غَیْرِ طَرِیق. فَلاَ یَزِیدُهُ بَعْدُهُ عَنِ الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ إِلاَّ بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ. وَالْعَامِلُ بِالْعِلْمِ کَالسَّائِرِ عَلَى الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ).

چه تشبیه جالبى! افراد دانا و نادان هر دو در تلاشند; ولى دانا چون در جاده اصلى حرکت مى کند لحظه به لحظه به مقصد نزدیک تر مى شود; ولى نادان چون در بى راهه گام بر مى دارد لحظه به لحظه از مقصد دورتر مى شود و به تعبیر دیگر تلاش هاى او نتیجه معکوس دارد.

در سخنان رسول خدا(صلى الله علیه وآله) تعبیر جالب دیگرى از این مطلب نقل شده است: «مَنْ عَمِلَ عَلَى غَیْرِ عِلْم کَانَ مَا یُفْسِدُ اَکْثَرَ مِمَّا یُصْلِحُ; کسى که بدون آگاهى عملى انجام دهد آن چه را خراب مى کند بیش از آن است که آباد مى کند».(5)

و در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «اَلْعَامِلُ عَلَى غَیْرِ بَصِیرَة کَالسَّائِرُ عَلَى غَیْرِ الطَّرِیقِ لاَ یَزِیدُهُ سُرْعَةَ السَّیْرِ إِلاَّ بُعْداً; کسى که بدون آگاهى عمل کند مانند رهروى است که در غیر مسیر گام بر مى دارد که هر چه سریع تر سیر کند از مقصد دورتر مى شود».(6)

و در پایان این بخش امام(علیه السلام) چنین نتیجه مى گیرد، مى فرماید: «حال که چنین است هر شخص باید بنگرد آیا (به سوى مقصد) پیش مى رود یا به عقب باز مى گردد؟!» (فَلْیَنْظُرْ نَاظِرٌ أَسَائِرٌ هُوَ أَمْ رَاجِعٌ؟!).

این تعبیر نشان مى دهد که افراد ناآگاه نه تنها با تلاش هاى خود به مقصد نزدیک نمى شوند بلکه گاهى با تلاش هاى خود درست در جهت ضد آن گام بر مى دارند.

نکته

مشکل بزرگ در دنیاى کنونى

در جهانى که زندگى مى کنیم امکانات و وسایل زندگى بیش از هر زمان آماده است. قواى مختلف طبیعت به تسخیر انسان درآمده و زحمت ها را از دوش او برداشته و بردوش صنایع سبک و سنگین افکنده است. ذخایر زمین یکى پس از دیگرى کشف شده و در اختیار انسان ها قرار گرفته است. حجم ثروت و نعمت از هر زمانى بیشتر است; ولى با این حال گروه عظیمى از مردم دنیا با فقر و بدبختى دست به گریبانند و هر سال جمعیّت عظیمى از گرسنگى جان مى دهند; جنگ ها و بیمارى ها قربانى زیادى مى گیرد.

اگر درست بنگریم، مى بینیم عامل اصلى یا ضعف مدیریت هاست و یا خیانت در امانت هاى الهى که آن نیز با دقت به ضعف مدیریت باز مى گردد; زیرا پیشرفت در امانت است نه خیانت. خیانت آثار مقطعى دارد ولى در دراز مدت نتیجه منفى آن دامان خائن را مى گیرد. اساساً در یک جامعه بدبخت نمى توان خوشبخت زندگى کرد.

اگر به توصیه یاد شده که در کلام امام و سائر معصومین(علیهم السلام)آمده است عمل مى شد آگاهان را براى مدیریت ها بر مى گزیدند و هر کارى را به اهلش مى سپردند. آنها نیز مرتکب خیانت نمى شدند; دنیا چهره دیگرى داشت. ولى افسوس چون کارها به دست اهلش نیست، تلاش ها نتیجه معکوس مى دهد و مردم جهان را از مقصد اصلى، یعنى آرامش و بى نیازى و سعادت دور مى سازد و نعمت هاى عظیم خداداد در مسیرهاى غلط تباه و نابود مى شود.

1. «کرائم» جمع «کريمه» است و اشاره به آيات مبارکى است که در شأن اهل بيت(عليهم السلام) نازل شده است.
2. اين، آيه 119 توبه است و دستور مى دهد که اهل ايمان در هر عصر و زمان و مکان بايد با راستگويان همراه و همگام باشند و اين آيه طبق روايات متعددى که در منابع شيعه و سنى وارد شد به امامان معصوم تفسير شده است.
 (براى آگاهى از منابع اين حديث به کتاب پيام قرآن، جلد 9، صفحه 221 مراجعه شود).
3. «رائد» از ماده «رود» بر وزن قوم به معناى تلاش براى انجام دادن چيزى است و همان گونه که در متن آمده است معمولا به کسى مى گويند که در جستجوى مرتع و چراگاه، پيشاپيش قافله حرکت مى کند.
4. خطبه 157.
5. اصول کافى، جلد اوّل، صفحه 44، باب عمل بغير علم حديث 3.
6. همان مدرک، صفحه 43، حديث 1.

"و ننزل من القــرآن ما هو شفــاء و رحمــة للمؤمنين و لا يزيـد الظالمين الاخسـارا"
اين آيه شريفه، هشتاد و دومين آيه سوره مباركه اسرا مي‏باشد. در اين سوره، خداوند چندين بار راجع به قرآن كريم سخن به ميان آورده است. به عنوان مثال، در آيه 9 اين سوره، قرآن كريم را با اين اوصاف به مردم معرفي مي‏كند كه همانا اين قرآن، خلق را به راسترين و استوارترين طريقه هدايت مي‏كند و اهل ايمان را كه نيكوكار باشند به اجر و ثواب عظيم بشارت مي‏دهد. در آيات 82 الي 100 اين سوره خداوند براي بار دوم در اين سوره، قرآن كريم را معجزه و آيت پيامبر اكرم« صلي‏الله‏عليه‏و‏آله » معرفي مي‏كند و همچنين رحمت و بركتش مي‏خواند. علاوه بر اين، خداوند گفتار كساني را كه معجزه‏هاي ديگر از رسول خدا مي‏خواهند بيان مي‏كند پاسخ اين افراد را مي‏دهد.

همانگونه كه مي‏دانيم كلمه "من" داراي معاني مختلفي است ؛ گاهي براي بيان تبعيض مي‏آيد و گاهي بيانيه است. علامه طباطبايي كلمه "من " را در اين آيه "بيانيه" دانسته‏اند زيرا شفاء و رحمت مخصوص قسمتي از قرآن نيست بلكه اثر قطعي همه آيات قرآن است. بنابراين اگر اين كلمه بيانيه باشد معناي آيه به اين صورت خواهد شد: "ما نازل مي‏كنيم آنچه را كه شفاء و رحمت است و آن قرآن است و..."1
اما بعضي از مفسران اين را احتمال داده‏اند كه "من" در آيه به همان معناي تبعيض است و اشاره به نزول تدريجي قرآن مي‏باشد (بخصوص اينكه جمله ننزّل فعل مضارع است) در اين صورت معناي آيه چنين خواهد شد:
"ما قرآن را نازل مي‏كنيم و هر بخشي از آن كه نازل مي‏شود به تنهايي مايه شفاء و رحمت است و..."2

در آيه بالا، خداوند قرآن كريم را شفاء ناميده است و اگر خداوند قرآن كريم را شفاء ناميده با در نظر داشتن اينكه شفاء بايد حتما مسبوق به‏مرضي باشد خود افاده مي‏كند كه دلهاي بشر احوال و كيفياتي دارد كه اگر قرآن را با آن احوال مقايسه كنيم، خواهيم ديد كه همان نسبتي را دارد كه يك داروي معالج با مرض دارد. اين معنا از اينكه دين حق را فطري دانسته نيز استفاده مي‏شود. چرا كه آدمي از اولين روز پيدايشش داراي بنيه‏اي بود كه در صورت نبودن موانع او را بصورت دو پا و مستقيم در مي‏آورد و همه افراد انسان بهمين حالت به دنيا مي‏آمدند و با دوپا و استقامت قامت در پي اطوار زندگي مي‏شدند. همچنين آدمي از نظر خلقت اصليه داراي عقايد حقه‏اي است درباره مبدأ و معاد و فروع آن دو، چه از اصول معارف و چه از پايه‏هاي اخلاق فاضله و مناسب با آن عقايد كه در نتيجه داشتـن آن فطــرت و غريزه، اعمال و احوالي از او سرمي‏زند كه با آن ملكات مناسب است.
اين مطلب را گفتيم تا كاملاً روشن گردد كه انسان همانطور كه سلامتي و ناسلامتي جسمي دارد يك سلامتي و ناسلامتي روحي هم دارد، و همانطور كه اختلال در نظام جسمي او باعث مي‏شود كه دچار مرضهايي جسمي شود همچنين اختلال در نظام روحي او باعث مي‏شود به مرضهاي روحي مبتلا شود، و همانطور كه براي مرضهاي جسميش دوايي است، براي مرضهاي روحي نيز درماني دارد.
همچنانكه خداوند در ميانه مؤمنين گروهي را چنين معرفي مي‏كند كه در دلهايشان مرض دارند و اين مرض غير كفر و نفاق صريح است و مي‏فرمايد: "لئن لم ينثه المنافقون و الذين في قلوبهم مرض و المرجفون في المدينة لنغرينك بهم"3 و نيز مي‏فرمايد: "و ليقول الذين في قلوبهم مرض و الكافرون ماذا ارادالله بهذا مثلا"4 و اينكه قرآن كريم آنرا مرض خوانده قطعا چيزيست كه ثبات قلب و استقامت نفس را مختل مي‏سازد، از قبيل شك و ريب كه هم آدمي را در باطن دچار اضطراب و تزلزل نموده به سوي باطل و پيروي هوي متمايل مي‏سازد و هم با ايمان ـ البتــه با نازل‏ترين درجه ايمــان‏ـ منافات ندارد و عموم مردم با ايمان نيز دچار آن هستند و خود يكي از نواقص، نسبت به مراتب عاليه ايمان، شرك شمرده مي‏شود و خداوند در اين باره مي‏فرمايد:
"ولا يؤمن اكثر هم بالله الاوهم مشركون"5 و نيز مي‏فرمايد:
"فلا و ربك لا يؤمنون حتي يحكمون فيما شجر بينهم ثم لا يجــدون في انفسهــم حرجا مما قضيت و سلموا تسليما " 6
اما چرا خداوند قرآن را شفاي دل مؤمنين ناميده است؟ قرآن كريم با حجت‏هاي قاطع و براهين ساطع خود، انواع شك و ترديدها و شبهاتي را كه در راه عقايد حق و معارف حقيقيه مي‏شود از بين برده با مواعظ شافي خود و داستانهاي آموزنده و عبرت‏انگيز، مثلهاي دلنشين، وعده و وعيد، انزار و تبشيرش و احكام و شرايعش با تمامي آفات و عاهات دلها مبارزه كرده همه را ريشه‏كن مي‏سازد، بدين جهت خداوند قرآن را شفاي دل مؤمنان ناميده است.7
مسعدة بن صدقة از امام جعفر صادق« عليه‏السلام » نقل مي‏كند كه "و انما الشفاء في علم القرآن"8

چرا خداوند بعد از اينكه قرآن را شفاء براي مؤمنان معرفي مي‏كند آن را رحمت نيز مي‏خواندـ البته بايد در نظر داشت كه رحمت افاضه‏اي است كه به وسيله آن كمبودها جبران گشته حوايج برآورده مي‏شود ـ دليلش اين است كه قرآن دل آدمي را به نور علم و يقين روشن مي‏سازد و تاريكيهاي جهل و شك را از آن دور مي‏كند و آن را به زيور ملكات فاضله و حالات شريفه مي‏آرايد و اين گونه زيورها را جايگزين پليديها و صورت‏هاي زشت و صفات نكوهيده مي‏سازد.9 استاد مكارم شيرازي در توضيح اين مطلب مي‏نويسد: "شفاء" اشاره به "پاكسازي"، و "رحمت" اشاره به "نوســازي" است و يا به تعبير فلاسفه و عرفا، اولي به مقام "تخليــه" اشاره مي‏كند و دومي به مقام "تحليــه".10
قرآن براي مردم و اهل قرآن رحمت است و شكي در آن نيست و اهل قرآن كريم، ائمه هدي هستند كه خداوند مي‏فرمايند: "ثمّ اورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا."11
قرآن براي كساني رحمت است كه به فرايض آن عمل مي‏كنند و آنچه را كه در قرآن حلال است حلال، و آنچه را كه حرام است، حرام مي‏دانند. پس اينان مؤمنان هستند كه وارد بهشت مي‏شوند و عذاب نمي‏شوند، بلكه از عذاب نجات مي‏يابند.12
همچنين در قرآن، شفا از افراط و تفريط در تفكرات و شعور انسان است. پس اين قرآن، عقل را از راههاي غير حقيقي حفظ مي‏كند، انسان را در راههايي كه مثمر ثمر باشد، آزاد مي‏گذارد، او را از استفاده كردن نيرو و توانش در جاهايي كه فايده ندارد، باز مي‏دارد، به او برنامه سالم دقيق مي‏دهد، فعاليت انسان را نتيجه‏دار مي‏كند و او را از راههاي غير حقيقي باز مي‏دارد.13
قرآن رحمت است براي كسي كه طلب رحمت مي‏كند و رحمت را براي خويش مي‏خواهد. قرآن شفاء از كفر، شرك، جهل، فساد و هر رذيلتي است البته براي كسي كه بخواهد براي خداوند تعالي خالص شود.14
قرآن كريم از آن جهت كه شفاء است، اول صفحه دل را انواع مرضها و انحرافات پاك مي‏كند و زمينه را براي جاي دادن فضايل آماده مي‏سازد؛ از آن جهت كه رحمت است صحت و استقامت اصلي و فطري دل را به او باز مي‏گرداند؛ از آن جهت كه شفاء است محل دل را از موانعي كه ضد سعادت است پاك كرده آماده پذيرش سعادت مي‏سازد؛ از آن جهت كه رحمت است هيبت سعادت به او داده نعمت استقامت و يقين را در آن جايگزين مي‏كند. بنابراين قرآن كريم هم شفاء است براي دلها و هم رحمت؛ همچنانكه هدايت و رحمت براي نفوس در معرض ضلالت است زيرا متفرع شدن رحمت بر شفاء در جمله "ماهو شفاء و رحمة"15 نظير آيه "هدي و رحمة لقوم يؤمنون"16 و جمله "و مغفرة و رحمة" مي‏باشد.17

در اين قسمت از آيه "و لا يزيد الظالمين الا خسارا"، مراد از ظالمين قهرا غير مؤمنان يعني كفار خواهد بود زيرا سياق آيه دلالت بر اين مي‏كند كه مراد از اين قسمت از آيه بيان اثري است كه قرآن در غير مؤمنان دارد. البته بنا به گفته بعضي از مفسران كفار غير مشركين منظور است. و اگر آيه شريفه حكم مزيد خسران را معلق به‏وصف ظلم كرد براي اين بوده كه به‏علت حكم هم اشاره كرده باشد و بفهماند كه قرآن در ايشان جز زياد شدن خسران اثري ندارد؛ زيرا با ارتكاب كفر به خود ستم كرده‏اند.
كلمه "خسار" به معناي ضرر دادن از اصل سرمايه است، كفار مانند همه افراد يك سرمايه اصلي داشتند و آن دين فطريشان بود كه هر دل ساده و سالمي به آن ملهم است، ولي ايشان به خاطر كفري كه به خدا و آيات او ورزيدند از اين سرمايه اصلي كاستند و چون به قرآن كفر ورزيدند و بدون منطق و دليل بلكه به ستم از آن اعراض نمودند، همين قرآن خسران ايشان را دو چندان نموده نقصي روي نقص قبليشان اضافه كرد. البته اين در صورتي است كه از آن فطرت اصلي چيزي در دلهايشان مانده باشد و گرنه هيچ اثري در آنها نخواهد داشت و لذا به جاي اينكه بفرمايد: "يزيد الظالمين خسارا" كه به معني "در ستمگران خسران را زيادتر مي‏كند" فرمود: "ولا يزيدالظالمين الاخسارا" كه به معني "در ظالمان اثري جز خسران ندارد" يعني در آن كساني كه از فطرت اصليشان چيزي نمانده هيچ اثر ندارد و در آن كساني كه هنوز از موهبت فطريشان مختصري مانده اين اثر را دارد كه كمترش مي‏كند.18
اين خسران و نقصان نيز از جهت تكذيب و كفر آنها به قـرآن كريم است و همچنين خداوند مي‏فرمايد: "فزادتهم رجسا الي رجسهم".19
در اين قسمت زياد شدن خسران كفار را خداوند مجازا به خود قرآن نسبت داده زيرا خسران ايشان در حقيقت اثر كفر خود آنان و سوء اختيارشان و شقاوت نفوسشان است.20
در حديثي كه منسوب به امام محمد باقر« عليه‏السلام » است مي‏خوانيم كه حضرت مي‏فرمايند: جبرئيل بر پيامبر اكرم« صلي‏الله‏عليه‏و‏آله »نازل شد و فرمود: "و لا يزيد الظالمين آل محمــد حقهم الاخسارا".21

با اين اوصاف كه خداوند قرآن كريم را شفاء و رحمت براي مؤمنان خوانده در واقع آن را به عنوان يك دارو براي امراض جسمي و روحي معرفي كرده است. همانطور كه مي‏دانيم داروي دردهاي جسماني غالبا اثرهاي نامطلوبي روي ارگانهاي بدن مي‏گذارند تا آنجا كه در حديث معروفي آمده: "هيچ دوايي نيست مگر اينكه خود سرچشمه بيماري ديگري است."22
اما اين داروي شفابخش هيچگونه اثر نامطلوب روي جان و فكر و روح آدمي ندارد، بلكه برعكس تمامي آن خير و بركت است. در يكي از عبارات نهج البلاغه مي‏خوانيم: "شفاء لا تخشي اسقامه " يعني اينكه "قرآن داروي شفابخشي است كه هيچ بيماري از آن بر نمي‏خيزد."23
كوتاه سخن اين كه قرآن مؤمنان را صحت و استقامت مي‏افزايد و سعادتـــي بر سعادت و استقامتي بر استقامتشان اضافه مي‏كند و اگر در كافــران هم چيزي زياد كند آن چيز عبارت از نقص و خسران خواهد بــود.

1) طباطبايي‏ـ علامه سيد محمدحسين: الميزان في تفسير الميزان، سيد محمدباقر موسوي همداني، كانون انتشارات محمدي، ج 25، ص 309
2) مكارم شيرازي و ديگران: تفسير نمونه، دارالكتب الاسلاميه، ج 12، ص 237
3) احزاب، 60
4) مدثر، 31
5) يوسف: 106
6) نساء 65
7) فيض كاشاني: الصافي في تفسير القرآن، ج1، ص 986
8) العروسي الحويزي‏ـ شيخ عبد علي ابن جمعه: تفسير نور الثقلين، ج 3، ص213 و 214
9) طباطبايي‏ـ علامه سيدمحمدحسين: الميزان في تفسير الميزان، سيدمحمدباقر موسوي همداني، ج 25، ص 310
علامه طباطبايي: تفسير الميزان، ج 25، ص 310
10) مكارم شيرازي و ديگران: تفسير نمونه، ج 12، ص 237
11) العروسي الحويزي‏ـ شيخ عبد علي ابن جمعه: تفسير نور الثقلين، ج 3، ص213
12) المراغي ـ احمد مصطفي: تفسير المراغي، ج 5 ، ص86
13) سيد قطب: تفسير في ظلال القرآن، ج 5، ص 63 و 64
14) مغنيه ـ محمد جواد: تفسير كاشف، ج 5، ص 77 و 78
15) يوسف، 111
16) نساء، 96
17) طباطبايي‏ـ علامه سيدمحمدحسين: همان منبع، ج 25، ص 311.

-----------------------------------------------

برنامه شمیم دانش در شش سرفصل هر شب از ساعت ۱۹ و ۳۰ دقیقه تا ۲۰ از رادیو قرآن اجرا می شود.

رئیس مرکز قرآن و عترت وزارت بهداشت با اشاره برگزاری هفته قرآن وعترت دانشگاه ها از ۱۸ تا ۲۴ آبان همزمان با اربعین حسینی گفت: تجلیل از فعالان قرآنی دانشگاه های علوم پزشکی و برپایی ختم قرآن و کتابت قرآن از جمله برنامه های این هفته است.

رییس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: اقل کار همین است که تا اتمام پایه دهم، یک دور تفسیر و شرح قرآن و سایر متون مذکور خوانده شود، اگر کسی این چهار متن را با دقت و به صورت تفسیری کار کند؛ ذهن شیعی او شکل می‌گیرد.

سمیه زمانی، حافظ کل قرآن کریم با بیان اینکه برای داشتن یک دوره حفظی خوب باید از قدرت تمرکز بالا و قدرت حفظ در هر شرایطی بهره‌مند شد، اظهار کرد: اراده و روحیه بالا، امیدوار بودن و از هر لحظه کوچک استفاده کردن از دیگر موارد مهم در این راه است. به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، سمیه زمانی، حافظ کل قرآن‌ کریم متولد سال ۱۳۷۶ از شهر اراک، منطقه فراهان روستای وزیر‌آباد است، مهمترین نقش در ترویج قرآن را برعهده مسئولان و سازمان‌های دولتی دانسته و تصریح کرد: تا دولت نخواهد در ترویج قرآن فعالیت کند، کاری پیش نمی‌رود و باید به مؤسسات قرآنی غیردولتی هم در زمینه مالی و هم اداری کمک کند.
زمانی در بیان هدفش از ثبت‌ نام در دوره حفظ قرآن گفت: وقتی مقام معظم رهبری فرمودند: «ما باید ۱۰ میلیون حافظ داشته باشیم» پا در این مسیر گذاشتم و در واقع هدف اصلی برای زندگی قرب الهی است اما طریقه آن در زمان‌های مختلف متفاوت است و تشخیص من برای تعیین مسیر رسیدن به هدفم، بنا بر بیان مقام معظم رهبری بود.
این حافظ کل قرآن در مورد اولین واکنش خانواده‌اش از انتخاب وی برای حضور در مدرسه شبانه‌روزی افزود: اولین باری که این مسئله را مطرح کردم با مخالفت شدید والدین و دوستان و آشنایان روبه‌رو شدم و آن هم به دلیل دور بودن منطقه زندگی‌ام از کاشان بود.
این حافظ قرآن برای داشتن یک دوره حفظی خوب از قدرت تمرکز بالا و قدرت حفظ در هر شرایطی عنوان کرده و افزود: اراده و روحیه بالا، امیدوار بودن و از هر لحظه کوچک استفاده کردن از دیگر جمله این موارد است.
وی ضمن اینکه باید از قرآن به عنوان «راهنمایی کامل اما صامت» یاد کرد؛ درباره تفاوت معیار انتخاب دوست، همسر و روش زندگی‌اش قبل از حفظ قرآن با بعد از آن گفت: تمام انتخاب‌ها و معیارهایم در جهت تکامل و رسیدن به خدا قرار گرفته است.
وی درباره شرکت در کلاس‌های جانبی(‌اخلاق و امام‌شناسی، صوت و لحن و...) در کنار حفظ قرآن گفت: از هر کدام چیزی یاد گرفتم ولی من از کلاس امام‌شناسی بیشتر توانستم بهره ببرم چون موضوع این کلاس چیزی است که جای دیگری یافت نمی‌شود.
زمانی در ادامه در مورد نقش یک مجموعه مردم‌نهاد چون مؤسسه امیرالمؤمنین(ع) کاشان در تربیت دینی خود افزود: اگر در اداره و گسترش این مؤسسات، دولت هم دستی داشته باشد، در ترویج قرآن و نهج‌البلاغه بسیار مؤثر است و این مسئله یکی از الزامات یک کشور اسلامی است.
وی به عنوان سخن پایانی افزود: با این آیه از قرآن‌ کریم انس بیشتری دارم که در آیه ۷۵ سوره نساء آمده است «وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا» به این معنا که «چرا در راه خدا، و (براى رهایى) مردان و زنان و کودکانى که (به دست ستمگران) تضعیف شده‌اند، پیکار  نمی‌کنید؟! همان افراد‌(ستمدیده‌اى) که مى‌گویند: «پروردگارا! ما را از این شهر (مکّه)، که اهلش ستمگرند، بیرون ببر(و رهایی ببخش)، و از سوی خود، برای ما سرپرستی قرار ده، و از جانب خود، یار و یاوری برای ما مقرر فرما»»