شرح آیه 3 سوره مبارکه انعام

3- وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ ۖ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ

3- در آسمانها و زمین; خداوند یگانه اوست، پنهان و آشکار شما را مى داند; و از آنچه (انجام مى دهید و) به دست مى آورید، باخبر است

خداى آسمان ها و زمین

در این آیه براى تکمیل بحث گذشته در زمینه توحید و یگانگى خدا، و پاسخ گفتن به کسانى که براى هر دسته اى از موجودات خدائى قائلند و مى گویند: خداى باران، خداى جنگ، خداى صلح، خداى آسمان و مانند آن چنین مى فرماید: «او است خداوندى که الوهیتش بر تمام آسمان ها و زمین حکومت مى کند» (وَ هُوَ اللّهُ فِی السَّماواتِ وَ فِی الأَرْضِ).(1)

یعنى با توجه به این که: خالق همه چیز او است، مدبر و اداره کننده همه نیز او مى باشد; زیرا حتى مشرکان جاهلیت نیز خالق و آفریدگار را «اللّه» مى دانستند، ولى تدبیر و تصرف را براى بت ها قائل بودند.

لذا این آیه به آنها چنین پاسخ مى دهد: کسى که خالق است، تدبیر و تصرف در همه جا نیز به دست او است.

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که، خداوند در همه جا حاضر است، در آسمان ها و در زمین و جائى از او خالى نیست، نه این که: جسم باشد و مکان داشته باشد، بلکه احاطه به همه مکان ها دارد.

بدیهى است: کسى که در همه جا حکومت مى کند و تدبیر همه چیز به دست او است و در همه جا حضور دارد، تمام اسرار و نهانى ها را مى داند، لذا در جمله بعد مى فرماید: «چنین پروردگارى پنهان و آشکار شما را مى داند و نیز از آنچه انجام مى دهید با خبر است» (یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ ما تَکْسِبُونَ).

ممکن است گفته شود: «سرّ» و «جهر» در آیه، اعمال انسان ها و نیات آنها را نیز شامل مى شود، بنابراین نیازى به ذکر ما تَکْسِبُونَ: «انجام مى دهید» نیست.

ولى باید توجه داشت: کسب به معنى نتیجه هاى عمل و حالات روحى حاصل از اعمال خوب و بد است، یعنى او هم از اعمال و نیات شما با خبر است، و هم از اثراتى که این اعمال در روح شما مى گذارد، و در هر حال ذکر این جمله براى تأکید در مورد اعمال انسان ها است.

* * *

1 ـ از نظر ترکیب این جمله در میان مفسران گفتگو است ولى ظاهر این است که «هو» مبتدا است و «اللّه» خبر و «فى السماوات...» جار و مجرور است که متعلق به فعلى مى باشد که از کلمه «اللّه» فهمیده مى شود، و معنى جمله در حقیقت چنین است: «هُوَ الْمُتَفَرِّدُ فِى السَّماواتِ بِالأُلُوهِیَّةِ».

.............................

تفسیر نمونه

جلسه 1

جلسه 2

جلسه 3

جلسه 4

جلسه 5

جلسه 6

جلسه 7

جلسه 8

جلسه 9

جلسه 10

جلسه 11

جلسه 12

يَا ابْنَ آدَمَ مَا كَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِكَ، فَأَنْتَ فِيهِ خَازِنٌ لِغَيْرِكَ.

امام(عليه السلام) فرمود: اى فرزند آدم هر چه بيش از مقدار خوراك خود به دست آورى (و آن را ذخيره كنى) خزانه دار ديگران در آن خواهى بود.

شرح و تفسير

خزانه دار ديگران بودن

امام(عليه السلام) در اين كلام كوتاه و بسيار پرمعنا اشاره به نكته اى مى كند كه غالباً مردم از آن غافلند، مى فرمايد: «اى فرزند آدم هر چه بيش از مقدار خوراك خود به دست آورى (و آن را ذخيره كنى) خزانه دار ديگران در آن خواهى بود»; (يَا ابْنَ آدَمَ مَا كَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِكَ، فَأَنْتَ فِيهِ خَازِنٌ لِغَيْرِكَ). غالب مردم حد و اندازه اى براى به دست آوردن مال و ثروت قائل نيستند و معتقدند هر چه بيشتر بهتر; اما هنگامى كه درست دقيق مى شويم مى بينيم بهره ما از اموالمان همان است كه مصرف مى كنيم; غذايى كه مى خوريم، نوشابه اى كه مى نوشيم، لباسى كه مى پوشيم، خانه اى كه در آن زندگى مى كنيم و مركبى كه بر آن سوار مى شويم و مانند آن و در مورد بسيارى از اشخاص، اين مواد مصرفى تنها گوشه كوچكى از اموال آنها را شامل مى شود و بقيه را ذخيره مى كنند، پيوسته در حفظ آن كوشش و از آن پاسدارى مى كنند تا سرانجام به فرزندان و دامادها و ساير بستگان خود بسپارند و با دنيايى از حسرت، چشم از آنها بپوشند و با يك كفن بسيار كم ارزش وارد سراى ديگر شوند. ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود در شرح اين كلام نورانى داستانى از «حسن بصرى» و «عبدالله بن اهتم» نقل مى كند، مى گويد: حسن به هنگامى كه عبدالله بيمار شده بود و آخرين ساعات عمر خود را طى مى كرد به عيادت او رفت. نگاه كرد ديد عبدالله پيوسته چشمش را به صندوقى دوخته كه در گوشه اى از اتاق قرار داشت، سپس رو به حسن بصرى كرد و گفت: در اين صندوق صد هزار (درهم) است كه نه زكات آن داده شده و نه صله رحم با آن انجام گرديده است. حسن گفت: مادرت به عزايت بنشيند براى چه چيز آن را ذخيره كرده اى؟ گفت: براى ترس از حوادث زمان و مخالفت برادران و ظلم سلطان. (آرى براى تأمين زندگى آينده در موارد سخت اندوخته ام) اين را گفت و بعد از مدت كوتاهى از دنيا رفت. حسن در تشييع جنازه او شركت كرده بود. هنگامى كه او را دفن كردند دست خود را (از نهايت تأسف) به يكديگر زد و اشاره به قبر او كرد و گفت: اين كسى است كه شيطان بر او غلبه كرد، او را از حوادث زمان و ظلم سلطان و بىوفايى برادران ترساند و ودايع الهى را براى خود ذخيره كرد سپس از اين دنيا غمگين و اندوهناك بيرون رفت، نه زكات مالش را پرداخت نه صله رحم به جاى آورد. آن گاه روى به بازماندگان كرد و گفت: اى وارثان گوارا اين مال را بخوريد، اين مال حلال به دست شما افتاده مراقب باشيد وبال شما نشود، اين مال از سوى كسى است كه آن را جمع كرد و بخل ورزيد بر امواج درياها سوار شد، از بيابان هاى خشك گذشت و از طريق باطل آن را اندوخت و حق آن را نپرداخت، خودش در حياتش از آن بهره نگرفت ولى ضررهاى او بعد از وفات دامن او را خواهد گرفت. آن را گردآورى كرد و محكم آن را در صندوق نگه داشت تا روز قيامت كه روز حسرت است. (سپس به حاضران گفت:) بالاترين حسرت اين است كه مال خود را در ميزان اعمالِ غير خودت ببينى. تو بخل ورزيدى نسبت به مالى كه خدا به تو روزى كرده بود و در مسير طاعتش مصرف نكردى براى ديگرى آن را نگه دارى كردى كه او در راه رضاى خداوند آن را صرف كند. واى بر اين حسرت غير قابل جبران و رحمت از دست رفته. گويا اين سخن را از على(عليه السلام) گرفته آنجا كه فرمود: «سُئِلَ أميرُالْمُؤْمِنينَ مَنْ أعْظَمُ النّاسُ حَسْرَةً قالَ مَنْ رَأى مالَهُ في ميزانِ غَيْرِهِ وَأدْخَلَهُ اللهُ بِهِ النّارَ وَأدْخَلَ وارِثَهُ بِهِ الْجَنَّةَ; از اميرمؤمنان(عليه السلام) سؤال كردند چه كسى روز قيامت حسرتش از همه بيشتر است؟ فرمود: كسى كه در آن روز اموال خود را در ميزان اعمال ديگران ببيند كه خدا او را به واسطه آن مال وارد دوزخ كند و ديگرى را (كه هيچ زحمتى را براى آن نكشيده بود براى نيكوكارى اش) به سبب آن مال وارد بهشت سازد». اين نكته شايان توجه است كه مقصود امام(عليه السلام) از اين سخن آن نيست كه انسان تنها به اندازه تحصيل قوت خود تلاش و فعاليت اقتصادى داشته باشد بلكه به عكس، طبق دستورات اسلام بايد از طرق صحيح بسيار تلاش كرد ولى اموالى را كه جمع آورى مى كند، اضافه آن را در راه خدا و كارهاى خير و خدمت به بندگانش صرف كند، نه اين كه آنها را ذخيره كرده و براى وارثان بگذارد و خودش هيچ بهره اى معنوى از آن نبرد. قرآن مجيد نيز به همين معنا اشاره فرموده آنجا كه مى گويد: «(وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ); از تو سؤال مى كنند چه چيز را انفاق كنند؟ به آنها بگو از مازاد نيازمندى هاى خود انفاق كنيد». «عفو» در لغت معانى فراوانى دارد; از جمله مقدار اضافى مال و نيز بهترين قسمت مال. در حديثى از امام باقر(عليه السلام) آمده است: «الْعَفْوُ ما فَضُلَ عَنْ قُوتِ سَنَة; عفو چيزى است كه از هزينه سال اضافه بيايد». مرحوم علامه مجلسى در بحارالانوار در حديثى از كتاب خصال از اميرمؤمنان على(عليه السلام) چنين نقل مى كند كه شخصى از حاجتمندى اش به اميرمؤمنان(عليه السلام)شكايت كرد، امام(عليه السلام) فرمود: «اعْلَمْ أنَّ كُلُّ شَىْء تُصيبُهُ مِنَ الدُّنْيا فَوْقَ قُوتِكَ فَإنَّما أنْتَ فيهِ خازِنٌ لِغَيْرِكَ; بدان آنچه را از دنيا بيش از مقدار هزينه خود به دست مى آورى خزانه دار ديگران در آن خواهى بود». گويا امام(عليه السلام) مى دانست كه زندگى او تأمين است و نيازى را كه مطرح كرده فوق آن است، همان گونه كه بسيارى از مردم به همين مصيبت گرفتارند; پيوسته جمع آورى و به گمان خود براى روز مبادا ذخيره مى كنند در حالى كه وضع كار و كسب و فعاليت اقتصادى آنها طورى است كه از آينده بدى هرگز خبر نمى دهد. در واقع بسيارى از كسانى كه به اندوختن مال روى مى آورند، نه حقوق آن را مى پردازند و نه صله رحم به جاى مى آورند و نه كار نيك با آن انجام مى دهند و مى گويند: هدف ما تأمين آينده خود و فرزندان است. اينها سوء ظن به رازقيت خدا دارند، همان گونه كه در نامه مالك اشتر نيز قبلاً گذشت كه امام(عليه السلام)مى فرمايد: «إنَّ الْبُخْلَ وَالْجُبْنَ وَالْحِرْصَ غَرائِزٌ شَتّى يَجْمَعُها سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ; بخل و ترس و حرص غريزه هاى مختلفى است كه ريشه همه آن سوء ظن به خداوند است».

شرح آیات 1 و 2 سوره مبارکه انعام

1- بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ۖ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

2- هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٍ ثُمَّ قَضَىٰ أَجَلًا ۖ وَأَجَلٌ مُّسَمًّى عِندَهُ ۖ ثُمَّ أَنتُمْ تَمْتَرُونَ

1- *بنام خداوند بخشنده مهربان* حمد و سپاس، مخصوص خداوندى است که آسمانها و زمین را آفرید، و ظلمتها و نور را پدید آورد; امّا کافران براى پروردگار خود، همتا و شبیه قرار مى دهند(با این که دلایل توحید و یگانگى او، در آفرینش جهان آشکار است)

2- او کسى است که شما را از گل آفرید; سپس مدتى مقرّر داشت (تا انسان تکامل یابد); و اجل (و مرگ) حتمى نزد اوست (و فقط او از آن آگاه است). سپس شما (در یگانگى و قدرت او،) تردید مى کنید

ستایشِ خالقِ آسمان ها و زمین

این سوره با حمد و ستایش پروردگار آغاز شده است.

نخست از طریق آفرینش عالَم کبیر (آسمان و زمین) و نظام هاى آنها، آنگاه از طریق آفرینش «عالم صغیر یعنى انسان»، مردم را متوجه اصل توحید مى سازد، ابتدا مى فرماید: «حمد و ستایش مخصوص خدائى است که آسمان ها و زمین را آفرید» (الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الأَرْضَ).

و مى افزاید: «خداوندى که مبدأ نور و ظلمت را ایجاد کرد» (وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ) و بر خلاف عقیده دوگانه پرستان، آفریننده همه چیز است.

«اما مشرکان و کافران به جاى این که از این نظام واحد درس توحید بیاموزند براى پروردگار خود شریک و شبیه مى سازند» (ثُمَّ الَّذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ).(1)

قابل توجه این که: عقیده مشرکان را با کلمه «ثم» که در لغت عرب براى «ترتیب با فاصله» است ذکر کرده، و این نشان مى دهد که: در آغاز، توحید به عنوان یک اصل فطرى و عقیده عمومى و همگانى بشر بوده است و شرک بعداً به صورت یک انحراف از این اصل فطرى، به وجود آمده.

اما در این که: چرا درباره آفرینش «زمین و آسمان»، کلمه «خلق» به کار رفته، و در مورد «نور و ظلمت» کلمه «جعل»؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند، ولى آنچه نزدیک تر به ذهن مى رسد این است که: «خلقت» درباره اصل وجودِ چیزى است و «جعل» درباره خواص، آثار و کیفیاتى است که به دنبال آنها وجود پیدا مى کند.

و از آنجا که «نور و ظلمت» جنبه تَبَعى دارد، از آن تعبیر به «جعل» شده است.

جالب توجه این که: در حدیثى از امیر مؤمنان على(علیه السلام) در تفسیر این آیه چنین نقل شده است: این آیه در حقیقت به سه طایفه از منحرفان پاسخ مى گوید:

اول، به «مادى ها» که جهان را ازلى مى پنداشتند و منکر خلق و آفرینش بودند.

دوم، به «دوگانه پرستان» که نور و ظلمت را دو مبدأ مستقل مى دانستند.

سوم، به «مشرکان عرب» که براى خدا شریک و شبیه قائل بودند.(2)

* * *

گفتیم این سوره براى تحکیم پایه هاى خداپرستى و توحید در درون دل ها، نخست انسان را متوجه عالم کبیر مى سازد، و در آیه بعد انسان را به عالم صغیر (انسان) توجه مى دهد و در این مورد، به شگفت انگیزترین مسأله، یعنى آفرینش او از خاک و گل اشاره کرده، مى فرماید: «او است خدائى که شما را از گل آفرید» (هُوَ الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ طین).

درست است که آفرینش ما از پدران و مادرانمان بوده است، نه از خاک، ولى چون آفرینش انسان نخستین، از خاک و گل بوده است، چنین خطابى به ما نیز درست و بى ایراد است.

آنگاه به مراحل تکاملى عمر انسان اشاره کرده، مى فرماید: «پس از آن مدتى را مقرر ساخت» (ثُمَّ قَضى أَجَلاً) که در این مدت انسان در روى زمین پرورش و تکامل پیدا کند.

«اجل» در اصل، به معنى «مدت معین» است، و «قضاء اجل» به معنى تعیین مدت و یا به آخر رساندن مدت است، اما بسیار مى شود، که به آخرین فرصت نیز «اجل» گفته مى شود.

مثلاً مى گویند: «اجلِ دَیْن» فرا رسیده است، یعنى آخرین موقع پرداخت بدهى رسیده است، و این که: به فرا رسیدن مرگ نیز، «اجل» مى گویند، به خاطر آن است که آخرین لحظه عمر انسان در آن موقع است.

سپس براى تکمیل این بحث مى فرماید: «اجل مسمى در نزد خدا است» (وَ أَجَلٌ مُسَمّىً عِنْدَهُ).

و بعد مى گوید: شما مشرکان درباره آفریننده اى که انسان را از این اصل بى ارزش یعنى گل آفریده و از این مراحل حیرت انگیز و حیرت زا گذرانده است شک و تردید به خود راه مى دهید.

موجودات بى ارزشى همچون بت ها را در ردیف او قرار داده، یا در قدرت پروردگار بر رستاخیز و زنده کردن مردگان شک و تردید دارید، لذا مى فرماید: «با این همه تردید مى کنید» (ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ).

* * *

نکته ها:

1 ـ آیا ظلمت از مخلوقات است؟

از آیه نخست استفاده مى شود: همان طور که «نور» مخلوق خداوند است، «ظلمت» هم آفریده او است، در حالى که معروف در میان فلاسفه و دانشمندان علوم طبیعى این است که «ظلمت» چیزى جز «عدم نور» نیست، و این را مى دانیم که نام مخلوق بر معدوم نمى توان گذاشت.

بنابراین، چگونه آیه مورد بحث، ظلمت را جزء مخلوقات خداوند به شمار آورده است؟!

در پاسخ این ایراد مى توان گفت:

اوّلاًـ ظلمت همیشه به معناى ظلمت مطلق نیست، بلکه ظلمت غالباً به معناى نور بسیار کم و ضعیف، در برابر نور فراوان و قوى به کار مى رود، مثلاً: همه مى گوئیم: «شب ظلمانى» با این که مسلّم است: در شب، ظلمت مطلق نیست، بلکه همواره ظلمت شب، آمیخته با نور کم رنگ ستارگان یا منابع دیگر

نور مى باشد.

بر این اساس مفهوم آیه این مى شود که: خداوند براى شما روشنى روز و تاریکى شب را که یکى نور قوى و دیگرى نور بسیار ضعیف است، قرار داد، و بدیهى است که ظلمت به این معنى از مخلوقات خدا است.

ثانیاًـ درست است که ظلمت مطلق، یک امر عدمى است، اما امر عدمى هنگامى که در شرائط خاصى واقع شود، حتماً از یک امر وجودى سرچشمه مى گیرد یعنى کسى که ظلمت مطلق را در شرائط خاصى براى اهداف معینى به وجود مى آورد، حتماً باید از وسائل وجودى استفاده کند.

مثلاً ما مى خواهیم در لحظه معینى اطاق را براى ظاهر کردن عکسى تاریک کنیم، ناچاریم جلوى نور را بگیریم تا ظلمت در این لحظه معین به وجود آید، چنین ظلمتى مخلوق است (مخلوق بالتّبع).

و به اصطلاح عدمِ مطلق گر چه مخلوق نیست، اما عدمِ خاص سهمى از وجود دارد و مخلوق مى باشد.

* * *

2 ـ نور، رمز وحدت; و ظلمت، رمز پراکندگى

نکته دیگرى که در اینجا باید به آن توجه داشت این است که: در آیات قرآن، «نور» با صیغه «مفرد» آورده شده و «ظلمت» به صورت «جمع» (ظلمات).

ممکن است این تعبیر، اشاره لطیفى به این حقیقت باشد که: ظلمت (اعم از حسى و معنوى) همواره سرچشمه پراکندگى ها، جدائى ها و دور افتادن ها است، در صورتى که نور رمز وحدت و اجتماع مى باشد.

با چشم خود بسیار دیده ایم که در یک شب تابستانى، چراغى در وسط حیاط یا بیابان روشن مى کنیم، در مدت کوتاهى همه گونه حشرات گرد آن جمع مى شوند، و در واقع مجمعى از زندگى را در اشکال متنوع تشکیل مى دهند.

اما هنگامى که آن را خاموش کنیم، هر کدام به طرفى مى روند و پراکنده مى گردند، در مسائل معنوى و اجتماعى نیز همین گونه است، نور علم، قرآن و ایمان مایه وحدت; و ظلمتِ جهل و کفر و نفاق موجب پراکندگى است.

* * *

3 ـ اجل مسمّى چیست؟

شک نیست که کلمه «اجل مسمّى» و «اجلاً» در آیه، به دو معنى است و این که: بعضى هر دو را به یک معنى گرفته اند، با تکرار کلمه «اجل»، مخصوصاً با ذکر قید «مسمّى» در دفعه دوم، به هیچ وجه سازگار نیست.

لذا مفسران درباره تفاوت این دو، بحث ها کرده اند، اما از آنچه به قرینه سایر آیات قرآن و همچنین روایاتى که از طریق اهل بیت(علیهم السلام) به ما رسیده، استفاده مى شود: تفاوت این دو در آن است که «اجل» به تنهائى به معنى عمر، وقت، و مدت غیرحتمى، و «اجل مسمّى» به معنى عمر و مدت حتمى است، و به عبارت دیگر: «اجل مسمّى» مرگ طبیعى و «اجل» مرگ زودرس است.(3)

توضیح این که:

بسیارى از موجودات از نظر ساختمان طبیعى و ذاتى، استعداد و قابلیت بقاء، براى مدتى طولانى دارند، ولى در اثناء این مدت، ممکن است موانعى ایجاد شود که: آنها را از رسیدن به حد اکثر عمر طبیعى، باز دارد.

مثلاً یک چراغ نفت سوز، با توجه به مخزن نفت آن، ممکن است مثلاً بیست ساعت، استعداد روشنائى داشته باشد.

اما وزش یک باد شدید، ریزش باران و یا عدم مراقبت از آن، سبب مى شود که عمر آن کوتاه گردد.

در اینجا اگر چراغ با هیچ مانعى برخورد نکند، و تا آخرین قطره نفت آن بسوزد، سپس خاموش شود، به اجل حتمى خود رسیده است، و اگر موانعى قبل از آن باعث خاموشى چراغ گردد، مدت عمر آن را «اجل غیرحتمى» مى گوئیم.

در مورد یک انسان نیز چنین است، اگر تمام شرائط براى بقاى او جمع گردد، و موانع بر طرف شود، ساختمان و استعداد او ایجاب مى کند که: مدتى طولانى ـ هر چند این مدت بالاخره پایان و حدّى دارد ـ عمر کند، اما ممکن است بر اثر سوء تغذیه، یا مبتلا شدن به اعتیادات مختلف، و یا دست زدن به خودکشى، یا ارتکاب گناهان، خیلى زودتر از آن مدت بمیرد، مرگ را در صورت اول، اجل حتمى و در صورت دوم، اجل غیرحتمى مى نامند.

و به تعبیر دیگر: «اجل حتمى» در صورتى است که ما به مجموع علل تامه بنگریم و «اجل غیرحتمى» در صورتى است که تنها مقتضیات را در نظر بگیریم.

با توجه به این دو نوع «اجل»، بسیارى از مطالب روشن مى شود، از جمله این که: در روایات مى خوانیم: «صله رحم» عمر را زیاد و یا «قطع رحم» عمر را کم مى کند(4) (منظور از عمر و اجل در این موارد اجل غیرحتمى است).

و یا این که در آیه اى مى خوانیم: فَاِذا جاءَ أَجَلُهُم لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ: «هنگامى که اجل آنها فرا رسد، نه ساعتى به عقب مى افتد و نه جلو»(5)در اینجا منظور از اجل همان مرگ حتمى است.

بنابراین، آیه مزبور تنها مربوط به موردى است که انسان به عمر نهائى خود رسیده است، و اما مرگ هاى پیش رس را به هیچ وجه شامل نمى شود.

در هر صورت، باید توجه داشت هر دو اجل، از ناحیه خدا تعیین مى شود: یکى به طور مطلق، و دیگرى به عنوان مشروط و یا معلق، درست مثل این که مى گوئیم: این چراغ بعد از بیست ساعت بدون هیچ قید و شرط خاموش مى شود، و نیز مى گوئیم اگر طوفانى بوزد بعد از دو ساعت، خاموش خواهد شد، در مورد انسان و اقوام و ملتها نیز چنین است; مى گوئیم: «خداوند اراده کرده است که فلان شخص یا ملت پس از فلان مقدار عمر به طور قطع از میان برود» و نیز مى گوئیم: «اگر ظلم و ستم و نفاق و تفرقه و سهل انگارى و تنبلى را پیشه کنند، در یک سوم آن مدت از بین خواهند رفت» هر دو اجل از ناحیه خدا است یکى مطلق و دیگرى مشروط.

از امام صادق(علیه السلام) در ذیل آیه فوق چنین نقل شده که فرمود: هُما أَجَلانِ أَجَلٌ مَحْتُومٌ وَ أَجَلٌ مَوْقُوفٌ:

«این اشاره به دو نوع اجل است، اجل حتمى و اجل مشروط».(6)

و در احادیث دیگرى که در این زمینه وارد شده، تصریح گردیده است که: اجل غیرحتمى (مشروط) قابل تقدیم و تأخیر است و اجل حتمى قابل تغییر نیست.(7)

1 ـ «یَعْدِلُونَ» از ماده «عِدْل» (بر وزن حفظ) به معنى مساوى و هم وزن است و در اینجا به معنى شریک، و شبیه قائل شدن مى باشد.

2 ـ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 701، مؤسسه اسماعیلیان، طبع چهارم، 1412 هـ ق ـ «بحار الانوار»، جلد 9، صفحه 266 ـ «احتجاج طبرسى»، جلد 1، صفحه 25، دار النعمان، 2 جلدى ـ تفسیر «صافى»، جلد 2، صفحه 106، مکتبة الصدر تهران، طبع دوم، 1416 هـ ق ـ تفسیر «امام حسن عسکرى(علیه السلام)»، صفحه 542، مدرسة الامام المهدى(علیه السلام)، قم، طبع اول، 1409 هـ ق.

3 ـ «بحار الانوار»، جلد 4، صفحات 116 و 117 و جلد 57 صفحات 139 و 140 و جلد 52، صفحه 249 و جلد 94، صفحات 25 و... ـ تفسیر «عیاشى»، جلد 1، صفحه 354، چاپخانه علمیه تهران، 1380 هـ ق ـ
«نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 703 و جلد 2، صفحه 27، مؤسسه اسماعیلیان، طبع چهارم، 1412 هـ ق ـ «المیزان»، جلد 7، صفحه 15، انتشارات جامعه مدرسین قم.

4 ـ «مستدرک»، جلد 7، صفحات 181، 183 و 194 و جلد 12، صفحه 343 و جلد 15، صفحات 235 و 250، چاپ آل البیت ـ «کافى»، جلد 2، صفحات 150 و 152، دار الکتب الاسلامیة ـ «وسائل الشیعه»، جلد 9، صفحات 384 و 397 و جلد 16، صفحه 305 و جلد 21، صفحه 536 و جلد 23، صفحه 207، چاپ آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 4، صفحه 130 و جلد 5، صفحه 138 و جلد 71، صفحات 88، 94، 100، 103 و... ـ «معانى الاخبار»، صفحه 264، انتشارات جامعه مدرسین قم، 1361 هـ ش.

5 ـ اعراف، آیه 34.

6 ـ «کافى»، جلد 1، صفحه 147، دار الکتب الاسلامیة ـ «بحار الانوار»، جلد 4، صفحه 116 و جلد 5، صفحه 140 و جلد 52، صفحه 249 ـ تفسیر «عیاشى»، جلد 1، صفحه 355، چاپخانه علمیه تهران، 1380 هـ ق ـ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 704، مؤسسه اسماعیلیان، طبع چهارم، 1412 هـ ق.

7 ـ «بحار الانوار»، جلد 4، صفحات 99 و 116 و جلد 5، صفحه 139 و جلد 94، صفحه 25 ـ تفسیر 2«عیاشى»، جلد 1، صفحات 354 و 355، چاپخانه علمیه تهران، 1380 هـ ق ـ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 703 و جلد 2، صفحه 27، مؤسسه اسماعیلیان، طبع چهارم، 1412 هـ ق ـ «مستدرک سفینة البحار»،
جلد 1، صفحات 61 و 62، انتشارات جامعه مدرسین قم، 1419 هـ ق.

.........................

تفسیر نمونه

شرح فراز دوم دعای پنجم صحیفه سجادیه

وَ يَا مَنْ لَا تَنْتَهِي مُدَّةُ مُلْكِهِ ، صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ ، وَ أَعْتِقْ رِقَابَنَا مِنْ نَقِمَتِكَ.

و ای آن‌که دوران فرمانروایی‌اش به نهایت نمی‌رسد! بر محمّد و آل محمّد درود فرست و ما را از مجازاتت رهایی بخش.

تفسیر

نَّمَا الْمَرْءُ فِي الدُّنْيَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِيهِ الْمَنَايَا وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ؛ وَمَعَ كُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقٌ. وَ فِي كُلِّ أَكْلَةٍ غَصَصٌ. وَلاَ يَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَى، وَلاَ يَسْتَقْبِلُ يَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ. فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ، وَأَنْفُسُنَا نَصْبُ الْحُتُوفِ؛ فَمِنْ أَيْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ وَهَذَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ لَمْ يَرْفَعَا مِنْ شَيْءٍ شَرَفاً، إِلاَّ أَسْرَعَا الْكَرَّةَ فِي هَدْمِ مَا بَنَيَا، وَ تَفْرِيقِ مَا جَمَعَا؟!.

امام(عليه السلام) فرمود: انسان در اين دنيا هدفى است كه تيرهاى مرگ همواره به سوى او نشانه گيرى مى كند و ثروتى است كه مصائب، در غارت آن شتاب دارند و بر يكديگر سبقت مى گيرند. همراه هر جرعه اى گلوگير شدنى و همراه هر لقمه اى (نيز) گلوگرفتنى است. انسان به نعمتى از آن نمى رسد جز با فراق نعمت ديگر. به استقبال هيچ روز از عمرش نمى رود جز اين كه از روز ديگرى از عمرش جدا مى شود، بنابراين ما اعوان و ياران مرگيم و جانمان هدف (عوامل) مرگبار و با اين حال چگونه مى توانيم اميد بقا داشته باشيم. اين شب و روز هرگز ارزش چيزى را بالا نبرده جز اين كه پراكنده مى كنند.

شرح و تفسير

چهره واقعى دنيا و سرانجام دنياپرستان

امام(عليه السلام) در اين گفتار نورانى چهره واقعى دنيا را به همگان نشان داده و از بىوفايى و ناپايدارى و مشكلات گوناگون آن سخن مى گويد; سخنى كه از جان مولا برخاسته و بر جان مى نشيند. حضرت در آن به شش نكته مهم اشاره كرده است: نخست مى فرمايد: «انسان در اين دنيا هدفى است كه تيرهاى مرگ همواره به سوى او نشانه گيرى مى كند و ثروتى است كه مصائب، در غارت آن شتاب دارند و بر يكديگر سبقت مى گيرند»; (إِنَّمَا الْمَرْءُ فِي الدُّنْيَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِيهِ الْمَنَايَا، وَنَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ). «غرض» به معناى هدفى است كه به آن تير مى اندازند و «تَنْتَضِلُ» از ريشه «نضل» (بر وزن عزل) به معناى غلبه در مبارزه و «منايا» جمع «منية» به معناى مرگ است. جالب اينكه در اين عبارت انسان به دو چيز تشبيه شده; يكى هدفى كه تيراندازان آن را نشانه مى گيرند و ديگر سرمايه اى كه غارتگران آن را چپاول مى كنند. انسان آن هدف است و عوامل مرگ زا تيرهايى كه به سوى او پرتاب مى شوند. وجود انسان و استعدادهاى فراوان او همان سرمايه عظيمى است كه مصائب مختلف به غارت آن مى پردازند و به همين دليل آرامش واقعى هرگز در اين زندگى ديده نمى شود. چگونه انسانى مى تواند آرامش داشته باشد در حالى كه دشمنانى از اطراف، او را نشانه گرفته اند و غارتگرانى اطراف خانه او جمع شده اند. در دومين نكته كه در واقع تكميل كننده نكته پيشين است مى فرمايد: «همراه هر جرعه اى گلوگير شدنى و همراه هر لقمه اى (نيز) گلوگرفتنى است»; (وَمَعَ كُلِّ جُرْعَة شَرَقٌ. وَفِي كُلِّ أَكْلَة غَصَصٌ). «شَرَق» مايه اى است كه گلوى انسان را مى گيرد و «غَصَص» غذايى كه گلوگير مى شود. اشاره به اين كه در كنار هر لذتى از لذات دنيا خطرات و ناراحتى هايى وجود دارد; در كنار هر نوشى نيشى است و در كنار هر خوشبختى بدبختى. زندگى آميخته با انواع مشكلات و مصائبِ از دست رفتن نيرو و توان جسمانى و بستگان و دوستان و ثروت ها و سرمايه ها. با اين حال كدام عاقل مى تواند آن را به عنوان هدف اصلى خود برگزيند؟ زندگى خالى از هر گونه ناراحتى زندگى جاويدان آخرت در بهشت برين است. «(وَإِنَّ الدَّارَ الاْخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ); و فقط سراى آخرت، سراى زندگى (واقعى) است، اگر مى دانستند». در سوره «فاطر» آيات 34 و 35 مى خوانيم: «(وَقَالُوا الْحَمْدُ للهِِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ * الَّذِى أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لاَ يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلاَ يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ); آنها مى گويند حمد (و ستايش) براى خداوندى است كه اندوه را از ما برطرف ساخت پروردگار ما آمرزنده و سپاسگزار است همان كسى كه با فضل خود ما را در اين سراى اقامت (جاويدان) جاى داد نه در آن رنجى به ما مى رسد و نه سستى و واماندگى». سپس در ادامه معرفى حقيقت دنيا به سومين نكته پرداخته مى فرمايد: «(يكى از مشكلات مهم دنيا اين است كه) انسان به نعمتى از آن نمى رسد جز با فراق نعمت ديگرى»; (وَ لاَ يَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَى). اين نكته واقعيتى ملموس و شايان دقت و عبرت است; فى المثل كسى كه فرزند ندارد واقعاً در زحمت است; اما هنگامى كه خدا اين نعمت را به او ارزانى مى دارد مشكلات زيادى براى نگهدارى و اداره و تربيت فرزند به سراغ او مى آيد، هنگامى كه مركبى ندارد در زحمت است و وقتى صاحب مركبى شد آسودگى هاى ديگرى را از دست مى دهد و هنگامى كه نام و نشان و شهرتى پيدا مى كند به نعمتى رسيده اما نعمت هاى ديگرى را به سبب اين شهرت از دست مى دهد. در واقع تمام نعمت هاى دنيا اين گونه است كه نعمت ها با هم جمع نمى شوند، بلكه يكى مى آيد و ديگرى از دست مى رود. در چهارمين نكته كه بى شباهت به نكته قبل نيست مى فرمايد: «انسان به استقبال هيچ روز از عمرش نمى رود جز اين كه از روز ديگرى از عمرش جدا مى شود»; (وَ لاَ يَسْتَقْبِلُ يَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ). گرچه هر روزى از عمر نعمتى از نعمت هاى گرانبهاى الهى است ولى اين نعمت از سرمايه عمر انسان برداشته مى شود و او را يك گام به مرگ نزديك تر مى كند. اين شبيه همان چيزى است كه در يكى ديگر از گفتارهاى حكيمانه امام(عليه السلام)(در حكمت 74 گذشت) كه مى فرمايد: «نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ; نفس هاى انسان گام هاى او به سوى پايان عمر است» بسيارند كسانى كه از اين نكته غافلند; گويى عمر خود را در اين دنيا جاويدان مى دانند به همين سبب به سادگى روزها و ماه ها و سال هايى را به هدر مى دهند بى آنكه چيزى در برابر اين سرمايه عظيم دريافت دارند. اين حقيقت را قرآن مجيد به صورت ديگرى بيان كرده، مى فرمايد: «(وَالْعَصْرِ * إِنَّ الاِْنسَانَ لَفِى خُسْر); سوگند به عصر كه انسان در زيان كارى است». چه زيانى از اين بالاتر كه هر روز كه مى گذرد بخشى از سرمايه گرانبهاى عمر او كاسته مى شود. آن گاه در پنجمين نكته كه باز در ارتباط با نكات پيشين است مى فرمايد: «بنابراين ما اعوان و ياران مرگيم و جانمان هدف (عوامل) مرگبار و با اين حال چگونه مى توانيم اميد بقا داشته باشيم»; (فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ وَأَنْفُسُنَا نَصْبُ الْحُتُوفِ فَمِنْ أَيْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ). «منون» از ريشه «منّ» به معناى قطع و نقصان گرفته شده و از آنجا كه مرگ عمر انسان را قطع مى كند و مايه نقصان عدد انسان ها مى گردد به آن «منون» گفته شده است. تعبير به «أعْوانُ الْمَنُون» (ياران و كمك كاران مرگ) از اين نظر است كه انسان با گذراندن عمر خود گويى به مرگ خويش كمك مى كند و تعبير به «نَصْبُ الْحُتُوف» (حتُوف جمع «حَتف» به معناى مرگ) اشاره به اين است كه عوامل نابودى، بيمارى ها، سيل ها، زلزله ها، جنگ ها و حادثه هاى ناگوار هر كدام جان انسان را نشانه گرفته اند و سرانجام يكى از آنها تير خود را به هدف مى زند و به زندگى انسان پايان مى دهد و به اين دليل امام(عليه السلام) مى فرمايد: با وجود اين عوامل مرگبار ما چگونه اميد بقا داريم؟ هيچ كس از يك روز بعد از اين و يا حتى يك ساعت بعد آگاه نيست كه چه سرنوشتى دارد. آيا در زمره زندگان است، يا در كنار مردگان آرميده; خواه پير باشد يا جوان، سالم باشد يا بيمار. حضرت در ششمين و آخرين نكته در تكميل بحث هاى گذشته مى فرمايد: «اين شب و روز هرگز ارزش چيزى را بالا نبرده جز اين كه به سرعت باز مى گردند و آنچه را بنا كرده ويران مى سازند و هرچه را جمع كرده پراكنده مى كنند»; (وَهَذَا اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ يَرْفَعَا مِنْ شَيْء شَرَفاً إِلاَّ أَسْرَعَا الْكَرَّةَ فِي هَدْمِ مَا بَنَيَا وَتَفْرِيقِ مَا جَمَعَا). شب و روز در واقع واحدهاى زندگى انسان را تشكيل مى دهند كه عمر انسان با گذشت آنها سپرى مى شود و نسبت حوادث به شب و روز (با آنكه آنها ظرف زمانند نه عامل حوادث) نوعى مجاز در نسبت است. شبيه آنچه در خطبه اى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده كه مى فرمايد: «وَقَدْ رَأيْتُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ كَيْفَ يُبْلِيانِ كُلَّ جَديد وَيُقَرِّبانِ كُلَّ بَعيد; شما مردم شب و روز را ديده ايد كه چگونه هرچيز نو و جديدى را كهنه و هر دورى را نزديك مى سازند». اميرمؤمنان(عليه السلام) با تعبير ديگرى در خطبه 90 كه در جلد سوم گذشت آن را بيان فرموده و به جاى شب و روز خورشيد و ماه را عامل كهنه شدن نوها و دور شدن نزديك ها مى شمرد. (وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبانِ في مَرْضاتِهِ يُبْلِيانِ كُلَّ جَديد وَيُقَرِّبانِ كُلَّ بَعيد). در يك جمع بندى از مجموع اين گفتار حكيمانه مى توان چنين گفت: از آنجا كه «حُبُّ الدُّنْيا رَأْسُ كُلِّ خَطيئَة» و علاقه به ماديات سرچشمه همه يا اغلب گناهان است، امام(عليه السلام) براى كاستن حب دنيا به ناپايدارى آن از تعبيرات بسيار پرمعنا در اين كلام نورانى استفاده كرده است. نخست هدف بودن انسان را در برابر تيرهاى مرگ كه سرانجام هر كسى است مطرح مى كند و سپس به خطراتى كه در هر لحظه حيات انسان را تهديد مى كند ـ مانند گلوگير شدن جرعه آب يا لقمه غذا ـ اشاره مى فرمايد سپس به اين نكته مهم توجه مى دهد كه هميشه مواهب دنيا با محروميت هايى همراه است و هرگز انسان نمى تواند تمام آنها را يكجا در اختيار بگيرد. آن گاه هشدار مى دهد كه روزهاى عمر پى در پى در گذرند و هر روز، انسان گام تازه اى به سوى مرگ بر مى دارد و مهم اينجاست كه از دست دادن سرمايه عمر در اختيار ما نيست; چه بخواهيم و چه نخواهيم پى در پى از ما گرفته مى شود. مجموع اين سخن درس عبرتى است براى همگان تا زهد در دنيا را پيشه كنند و از حرص و آز و طمع و غرق شدن در لذات بپرهيزند و از اين دنيا براى سعادت جاويدان خود در سراى آخرت بيندوزند.

شرح آیات 119 و 120 (آیات پایانی) سوره مبارکه المائده

119- قَالَ اللَّهُ هَٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ ۚ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ رَّضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ۚ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

120- لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ ۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

119- خداوند مى گوید: «این (همان) روزى است که راستى راستگویان، به آنها سود مى بخشد; براى آنها باغهاى بهشتى است که نهرها از پاى درختان آن مى گذرد، و تا ابد، جاودانه در آن مى مانند; خداوند از آنها خشنود است، و آنها نیز، از او خشنودند; این، (همان) رستگارى بزرگ است.»

120- حکومت و مالکیت آسمانها و زمین و آنچه در آنهاست، تنها از آن خداست; و او بر هر چیزى تواناست.

رستگارى بزرگ

در تعقیب سخن از گفتگوى خداوند با حضرت مسیح(علیه السلام) در روز رستاخیز که شرح آن در آیات قبل گذشت، در این آیه مى خوانیم: «خداوند پس از این گفتگو چنین مى فرماید: امروز روزى است که راستى راستگویان به آنها سود مى بخشد» (قالَ اللّهُ هذا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّادِقینَ صِدْقُهُمْ).

البته منظور از این جمله، صدق و راستى در گفتار و کردار در دنیا است، که در آخرت مفید واقع مى شود، و گر نه صدق و راستى در آخرت که محل تکلیف نیست فایده اى نخواهد داشت.

به علاوه اوضاع آن روز چنان است که: هیچ کس نمى تواند جز راست بگوید، و حتى گناهکاران و خطاکاران، همگى به اعمال بد خویش اعتراف مى کنند و به این ترتیب، در آن روز دروغگوئى وجود ندارد.

بنابراین، آنها که مسئولیت و رسالت خود را انجام دادند و جز راه صدق و درستى نپیمودند، مانند: مسیح(علیه السلام) و پیروان راستین او، یا پیروان راستین سایر پیامبران که در این دنیا از در صدق وارد شدند، از کار خود بهره کافى خواهند برد.

ضمناً از این جمله، اجمالاً استفاده مى شود که: تمام نیکى ها را مى توان در عنوان صدق و راستى خلاصه کرد.

صدق و راستى در گفتار.

صدق و راستى در عمل، و در روز رستاخیز تنها سرمایه صدق و راستى است که به کار مى آید، نه غیر آن.

پس از آن پاداش صادقان را چنین بیان مى کند: «براى آنها باغ هائى از بهشت است که از زیر درختان آن، نهرها جارى است، و جاودانه در آن خواهند ماند» (لَهُمْ جَنّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدینَ فیها أَبَداً).

و از این نعمت مادى مهم تر این است که: «هم خداوند از آنها راضى است و هم آنها از خداوند راضى و خشنودند» (رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ).

و شک نیست که: «این موهبت بزرگ که جامع میان موهبت مادى و معنوى است رستگارى بزرگ محسوب مى شود» (ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ).

قابل توجه این که: در این آیه، پس از ذکر باغ هاى بهشت، با آن همه نعمت هایش، نعمت خشنودى خداوند از بندگان و بندگان از خداوند را ذکر مى کند، و به دنبال آن، «ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ» مى گوید، و این نشان مى دهد: تا چه اندازه این رضایت دو جانبه، واجد اهمیت است (رضایت پروردگار از بندگان و رضایت بندگان از پروردگار); زیرا ممکن است: انسان غرق عالى ترین نعمت ها باشد، ولى هنگامى که احساس کند مولا، معبود و محبوب او از او ناراضى است، تمام آن نعمت ها و مواهب در کام جانش تلخ مى گردد.

و نیز ممکن است: انسان واجد همه چیز باشد، ولى به آنچه دارد راضى و قانع نباشد.

بدیهى است: آن همه نعمت با این روحیه او را خوشبخت نخواهد کرد، ناراحتى مرموزى دائماً او را آزار و شکنجه مى دهد، و آرامش روح و روان را که بزرگ ترین موهبت الهى است از او مى گیرد.

علاوه بر این، هنگامى که خدا از کسى خشنود باشد، هر چه بخواهد به او مى دهد و هنگامى که هر چه خواست به او داد، او نیز خشنود مى شود، نتیجه این که بالاترین نعمت این است که: خدا از انسان خشنود و او نیز از خدایش راضى باشد.

* * *

در آخرین آیه به مالکیت و حکومت خدا بر آسمان ها و زمین و آنچه در آنها است اشاره شده و عمومیت قدرت او بر همه چیز را چنین بیان مى کند: «حکومت آسمان ها و زمین و آنچه در آنها است از آنِ خدا است و او بر هر چیزى توانا است» (لِلّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الأَرْضِ وَ ما فیهِنَّ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَیْء قَدیرٌ).

ذکر این جمله در واقع به عنوان دلیل و علت براى رضایت بندگان از خدا است; زیرا کسى که بر همه چیز توانا است و بر سراسر عالم هستى حکومت مى کند، توانائى دارد که هر چه بندگان از او بخواهند به آنها ببخشد، و آنها را خشنود و راضى گرداند.

ضمناً مى تواند اشاره اى به نادرستى عمل «نصارى» در پرستش «مریم»(علیها السلام)بوده باشد; زیرا عبادت، تنها شایسته کسى است که بر سراسر عالم آفرینش حکومت مى کند، نه «مریم»(علیها السلام) که مخلوقى بیش نبوده است.

.............................

تفسیر نمونه

محمدحسین محمدزاده گفت: شهید آیت‌الله العظمی خامنه‌ای را باید بزرگترین و مؤثرترین عنصر قرآنی پس از انقلاب اسلامی به حساب آورد، چرا که با هوشمندی در برهه‌ای از زمان موجب ایجاد بسیاری از رسانه‌های دیداری و شنیداری قرآن شده و همواره پشتیبان جامعه قرآنی بودند و مطالبات قرآنی ایشان نیز با ترسیم افق روشن پیش روی جامعه قرآنی در راستای تحقق تمدن نوین اسلامی است.