حائری کرمانی، محمّدعلی

موطن: کرمان

تاریخ وفات: ۱۳۸۳قمری

منبع: ستارگان حرم شماره ۱۵

تولّد

عالم جلیل القدر آیة الله حاج شیخ محمد علی حائری کرمانی رحمه الله یکی از فقهای متقی و وارسته حوزه علمیه قم و از علمای طراز اوّل کرمان به شمار می رود که در سال ۱۳۰۳ ق (۱) در شهرستان کرمان دیده به جهان گشود.

خاندان

خاندان آیة الله حائری کرمانی در کرمان کنون هم به شرافت و نجابت، معروف و مورد احترام اهالی آن سامانند.

پدر بزرگوار وی مردی متدین، دارای مناعت طبع و عزت و مورد احترام همگان بود.

صفحه ۱۴۹

تحصیلات

حائری کرمانی دروس مقدمات و ادبیات را در حوزه علمیه کرمان سپری کرد و آن گاه در سال ۱۳۳۵ ق. عازم مشهد مقدس گردید و به مدت سه سال در مدرسه میرزا جعفر به تحصیل ادامه داد. سپس به زادگاهش بازگشت و با خانواده ای مذهبی و سرشناس ازدواج کرد. بعد از یک سال، در سال ۱۳۳۹ ق. برای تحصیل علوم و معارف الهی عازم نجف اشرف گردید. به سبب هوش و حافظه و استعداد فراوانش مراحل تحصیلی را به سرعت طی کرد ومدت ده سال در دروس خارج فقه و اصول آیات عظام: آقا سیدابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاء الدین محقق عراقی و… حضور یافت. پس از چندی، استعداد و تلاش او به بار نشست و از آن بزرگواران اجازات اجتهاد کم نظیری اخذ کرد؛ حتی در شمار شاگردان خاصّ آیةالله آقا ضیاء قرار گرفت.

هجرت به ایران

آب و هوای نجف اشرف با وی و خانواده وی سازگاری نداشت. این مشکل او را وادار داشت تا بعد از اتمام تحصیلات، نجف اشرف را به قصد ایران ترک کند و در زادگاهش کرمان رحل اقامت افکند. در این شهر به مدت چهارده سال به تدریس در حوزه علمیه کرمان و نیز اقامه جماعت و ارشاد و هدایت خلق مشغول شد.

آیةالله موسوی کرمانی، داماد وی، در این باره می فرماید:

در کرمان مرحوم آیةالله حاج میرزا محمدرضا کرمانی – که یک آیةالله مطلقی در کرمان بودند؛ لکن از روی جهاتی از منزل بیرون نمی آمدند.* محلّ نماز خودش را که مسجد جامع کرمان

صفحه ۱۵۰

بود، به آیةالله حائری کرمانی واگذار کرد و ایشان از سال ۱۳۰۳ ش. – سال تاجگذاری -، تا سال ۱۳۱۷ش. اوج قدرت رضا خان بود اجرای شد؛ در کرمان علاوه بر اقامه جماعت و تبلیغ شعائر دینی و مذهبی به تدریس علوم دینی مشغول بودند که بنده در آن ایام نیز لمعه را در نزد معظم له می خواندم. سالیانی که مسئله جواز داشتن لباس روحانیت، مسئله کشف حجاب و برچیدن بساط روحانیت و… توسط رضاخان سال های بسیار تلخ و ناگواری برای روحانیت بوده است؛ به طوری که حتی مرحوم آقا شیخ محمد تقی آملی شش ماه نتوانسته بود از منزل بیرون بیایند؛ زیرا شهربانی دستور داده بود که تمام طلبه های دارای معافیت تحصیلی باید سربازی بروند.

فشارهای مأموران دولتی او را واداشت تا به قصد اقامت دائم روانه مشهد مقدس شود. او در مشهد در دروس خارج فقه و اصول آیات عظام: حاج آقا حسین قمی و آقازاده خراسانی شرکت می جوید و خود نیز به تدریس می پردازد؛ اما پس از چندی، باز هم مشکلات سیاسی مانع از اقامت او شد و او مشهد را به قصد حوزه علمیه قم ترک کرد.

آیة الله موسوی کرمانی نقل کرده است:

«روزی ایشان عازم درس بودند که سربازان دولت رضاخان جلو ایشان را گرفته، درخواست جواز پوشیدن لباس روحانی می کنند. وی کپی جواز را به آنها نشان می دهد؛ ولی آنان اصل جواز را از وی طلب می نمایند و او هم امتناع می کند. ایشان را به پاسگاه می برند. رئیس کلانتری می گوید: شما دو کار را باید

صفحه ۱۵۱

انجام دهید: یا اصل جواز را باید به ما بدهید و یا باید لباس متّحدالشّکلی بپوشید. اما آیةالله پیشنهاد دیگری می دهد و آن این که مشهد را ترک کند. این پیشنهاد پذیرفته می شود و او راهی تهران می شود.»

البته ناگفته نماند، گویا او هنگام عزیمت به مشهد، چند روز در قم توقف داشته است و آیات عظام: سید محمد تقی خوانساری، امام خمینی، مرعشی نجفی و گلپایگانی، بر توقف او در قم اصرار داشته و اقامت در مشهد را به صلاح او ندانسته و پیشنهاد تدریس اصول را به او داده اند؛ اما او نمی پذیرد. همچنین در مسیر خود به مشهد، در تهران نیز چند روزی ماندگار می شود و آیات بزرگوار: حاج شریعتمدار رشتی، بحرالعلوم، آملی و…، که از هم دوره هایش در نجف اشرف و از شاگردان آقا ضیاء بودند، از وی تقاضای سکونت در تهران می کنند که پذیرفته نمی شود. هنگام بازگشت از مشهد نیز همین پیشنهاد به وسیله آنان داده می شود؛ ولی او به اقامت در قم تصمیم داشت و سرانجام در سال ۱۳۵۶ ق. در این شهر رحل اقامت افکند.

شاگردان

پس از ورود به قم، حوزه درسی را تشکیل داد که جمعی از فضلای حوزه علمیه در آن شرکت می جستند. نوآوری های درس آیةالله حائری کرمانی منحصر به فرد بود؛ زیرا وی به سبک استادش آقا ضیاء تدریس می کرد و این نوع تدریس برای آن دسته از فضلا که به نجف نرفته بودند، بسیار جذّاب بود و تازگی داشت. تعدادی از شاگردان ممتاز ایشان از این قرارند:

۱٫ حاج سید مهدی اخوان مرعشی؛

صفحه ۱۵۲

۲٫ حاج سید کاظم اخوان مرعشی؛

۳٫ حاج آقا رضا صدر؛

۴٫ امام موسی صدر؛

۵٫ سید حسین موسوی کرمانی؛

۶٫ حاج شیخ علی پناه اشتهاردی؛

ایشان به نگارنده این مقاله فرمود: «بنده کفایه را در مدرسه فیضیه نزد وی خواندم. او مسلط بر کفایه بود. مردی خوشنام، ملاّ، متّقی و جزو آن دسته از افرادی بود که مرحوم آیة الله بروجردی خیلی خاطرش را می خواستند.

۷٫ شیخ محمد حسن طالقانی.

آیةالله حائری کرمانی بعد از ورود آیة الله بروجردی به قم، علاوه بر تدریس سطوح نهایی به مباحثه علمی با حضرات آیات: صدرالدین صدر، حاج سید احمد زنجانی و آقای حاج میرزا مصطفی صادقی قمی پرداخت؛ (۲) اما پس از مدتی، به دلیل فشار خون و کسالت های گوناگون، به دلیل منع پزشکان، مباحثات خود را تعطیل و به بهره گیری از مجلس درس حضرت آیةالله بروجردی و نوشتن جواب استفتائات بسنده کرد.(۳)

خصوصیات علمی و اخلاقی

او از خواصّ استاد مراجع، مرحوم محقق عراقی بود. رابطه وی و استاد بزرگوارش چنان صمیمی و عمیق بود که از هنگام ورود تا آخر سال اقامتش، همواره شبانه روز نزد استاد فرزانه اش بود و به تقریر مطالب علمی او می پرداخت. و نیز در درس خصوصی اصول مرحوم آقا ضیاء شرکت می جست.

صفحه ۱۵۳

وی همه امور مربوط به آقا ضیاء را سامان می داد؛ حتی تزویج سه دختر استادش را بر عهده داشت.

آیةالله حاج سید محمد حسن مرتضوی لنگرودی (دامت برکاته) به نقل از آیةالله حائری کرمانی، خاطره جالبی را نقل کرده است که نشان می دهد آیةالله آقا ضیا حتی در برخورد با نزدیک ترین شاگردانش، از احتیاط و توجه به تقوایی غافل نبوده است. ایشان نقل کرده است:

ابوالزوجه ما، مرحوم آیةالله آقا شیخ محمد علی حائری کرمانی، از بزرگان و اساتید حوزه علمیه قم بود. ایشان از شاگردان ممتاز مرحوم محقق عراقی و جزو خواصّ وی بود. ایشان می گفت:

«از مرحوم آقا ضیاء خواستم اجازه ای برای من مرقوم فرماید؛ ایشان در اجازه نامه نوشت: «… و له تصدّی الفتوی».

پرسیدم: «چرا قضا را ننوشتید؟» فرمود: «چون قضاوت، ریزه کاری هایی دارد که تا خودم بحث قضا را مطرح نکنم و شما حاضر نشوید، نمی توانم چنین اجازه نامه ای به شما بدهم.»

ایشان درس قضا را شروع کرد و از آغاز تا پایان، من هم شرکت کردم. آن گاه در اجازه نامه مرقوم فرمود: «له تصدّی الفتوی و القضاء».(۴)

از نگاه مرجعیّت

آیةالله حائری کرمانی در قم بود که آیةالله بروجردی به قم تشریف آورد. وی به همراه بسیاری از بزرگان و اساتید مبرّز آن زمان، همانند آیات عظام: خوانساری، حجّت، امام خمینی، صدر و… در درس آیةالله بروجردی

صفحه ۱۵۴

شرکت می کرد و بعد از سه چهار ماه، روزی آیةالله بروجردی می فرمایند: «آقایان! از فردا درس هایتان را شروع کنید.». مرحوم آیةالله بروجردی حافظه قوی داشت. زمانی که آقای حائری کرمانی را می بیند، می فرماید: من شما را در منزل آقا ضیا ندیده ام؟

آیة الله موسوی کرمانی پس از بیان این موضوع، می افزاید:

در دستگاه آیةالله بروجردی از نظر علم و عمل و دینداری کسی مثل آقای حائری وجود نداشت. همه اصحاب خوب بودند؛ ولیکن کسی که از دیدگاه آیةالله بروجردی دارای اعتبار علمی، امانتداری و رازدار باشد، منحصراً آقای حائری بود و هیچ کدام دیگر این گونه تا آخر عمر ایشان نبودند.»

کارهای مهمّی که آیةالله بروجردی بر عهده وی نهاده بود، عبارت بود از:

۱٫ پاسخ به استفتائات و مسائل علمی: علم، تقوا و امانت داری وی موجب شده بود تا آیةالله بروجردی این مسئولیت را منحصراً به وی واگذار کند و او هم به دقّت این امور را انجام می داد.

۲٫ اقامه جماعت در مسجد اعظم: آیةالله حائری کرمانی در بنای مسجد اعظم همکاری و همفکری شایانی دشت. زمانی که دیوارهای مسجد بالا رفته و هنوز سقف آن ساخته نشده بود، مرحوم آیةالله بروجردی به ایشان امر فرمود که او به اقامت جماعت در این مسجد بپردازد. این درحالی بود که برخی با اصرار و با قرار دادن واسطه هایی سعی داشتند تا لااقل اقامه جماعت نماز صبح را بر عهده گیرند؛ اما آیةالله بروجردی مخالفت می کند و در جواب اصرار برخی، می فرماید: «مسجد یک امام جماعت می خواهد، که دارد.»

۳٫ احیای کتابخانه مسجد اعظم: این عالم بزرگوار یکی از بانیان اصلی کتابخانه مسجد اعظم و از اهدکنندگان کتاب به این کتابخانه، که زیر نظر آیة

صفحه ۱۵۵

الله بروجردی بود، به شمار می رفت. آیةالله استادی ضمن بیان این مطلب، در باره منزلت آیةالله حائری کرمانی نزد حضرت آیةالله العظمی بروجردی می نویسد:

«آیةالله حاج شیخ محمد علی کرمانی، ابوالزوجه آیةالله حاج سید محمد حسن لنگرودی و آیةالله حاج سید حسین کرمانی؛ ایشان را هم حقیر زیارت کرده بودم و این بزرگوار هم از حواریون آیةالله العظمی بروجردی بود و اینکه مرحوم آیةالله بروجردی اطرافیانی مانند ایشان و آیةالله فاضل لنکرانی (والد آیةالله العظمی فاضل) و آیةالله حاج سید مصطفی خوانساری و امثال آنان داشته، دلیلی بر عظمت مقام علمی و تقوایی آن بزرگوار است.»(۵)

یادی از نخودکی اصفهانی

آیةالله حائری کرمانی زمانی که برای تحصیل (قبل از ورود به نجف اشرف) به مشهد مقدس مشرف می شود، روزی مشاهده می کند که پیر مردی روحانی در پشت بام حرم مطهر در دستی تسبیح دارد و دست دیگرش را بلند کرده و سخت مشغول ذکر گفتن است. مجذوب حال خوش او می شود. وقتی جویای نام شریفش می شود، به او می گویند که او «شیخ حسنعلی نخودکی» معروف به «اصفهانی» است. این آشنایی باعث ارتباط معنوی بیشتر با مرحوم حاج شیخ می گردد.

حضرت آیةالله سید محمد حسن لنگرودی (دامت برکاته) داماد ایشان، فرموده است:

صفحه ۱۵۶

«در ایامی که مرحوم آیةالله حائری کرمانی در قم تشریف داشتند، خانواده ایشان از عقرب می ترسیدند. سابقاً قم خیلی عقرب داشت و مخصوصاً شب ها باعث ترس و وحشت و سلب آرامش خانواده اش گردیده بود؛ تا اینکه مرحوم آیةالله حائری در مشهد مقدس خدمت مرحوم حاج شیخ حسنعلی اصفهانی می رسد و موضوع را به ایشان می گوید. حاج شیخ هم دستور می دهند – هنگام غروب آفتاب – آیه مبارکه (سلامٌ علی نوح علی العالمین) را خوانده و آن وقت کف بزنید تا شعاع صدای کف دستتان عقرب، نزدیک نخواهد شد. خانواده ایشان با انجام دستور العمل، از این بلیّه نجات پیدا کردند.»

رحلت

گذشت وی در منزل مرحوم آیةالله حاج سید مرتضی لنگرودی (متوفّای ۱۳۸۳ ق.) بر اثر سکته درگذشت. خبر رحلت او، برای آیة الله بروجردی بسیار تلخ و ناگوار بود و با اینکه کمتر در مراسم و مجالس شرکت می جست، اما در تشییع این عالم برجسته، از مسجد عشقعلی تا حرم حضرت معصومه(س) حضور یافت و بر پیکرش نماز گزارد. هنگام دفن، ساعتی بر سر قبر او نشست و دعاهای فراوانی را خواند و سپس دستور داد تا روی قبر پوشانده شود.

آیةالله بروجردی در فراق یار همیشگی خود، مکرّراً می فرمود: «حائری رفت و من تنها شدم.» و آن گاه می گریست. او به مدت یک هفته، که دو روز آن از سوی وی بود، در مدرسه فیضیه مجالس ختمی برگزار کرد.

آیةالله موسوی کرمانی ضمن شرح این قضایا فرمود:

صفحه ۱۵۷

«در طول عمر آیةالله بروجردی سابقه نداشت که برای کسی یک هفته مجلس فاتحه منعقد سازد و حتی برای آیات عظام: اصفهانی و قمی یک روز مجلس فاتحه برگزار کرد. ایشان صبح ها از ساعت ۸ تا ۱۱ و بعد از ظهرها از ساعت ۳ تا ۵، هر روز حضور می یافت و مقیّد بود که یک جزه قرآن را بخواند. آیةالله بروجردی حتی همسر خود را به منزل آقای حائری می فرستد و همسرش بیست روز در منزل آن عالم وارسته می ماند.»

ضمناً برای آیةالله حائری کرمانی مجالس ختم متعددی در قم و کرمان برگزار گردید.**

پی نوشت ها:

۱ در آثارالحجة تاریخ تولد وی ۱۳۰۸ ق ذکر شده است که بنا بر گفته آیةالله موسوی کرمانی، داماد ایشان، این تاریخ صحّت ندارد .

* در آن ایّام که دوران بسیار سخت و تاریک حکومت رضاخان بود، کثر علما خانه نشین یا در تبعید بودند و هرکدام از عالمان در برابر حکومت ننگین رضاخانی به گونه ای وکنش نشان می دادند ایشان نیز در اعتراض به عملکرد حکومت، به مسجد و محراب نمی آمد و یا بهترین مصلحت را در گوشه نشینی و عزلت می دانست .

۲ آثار الحجه، ج ۲، ص ۶۹ .

۳ گنجینه دانشمندان، محمد شریف رازی، ج ۲، ص ۱۲۳ .

۴ مجله حوزه، ش ۵۵، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۲، ص ۶۱، مصاحبه با حضرت آیةالله حاج سید محمد حسن مرتضوی لنگرودی .

۵ مجله پیام حوزه، نشریه شورای عالی حوزه علمیه قم، ش ۳۱، ص ۱۶۹ .

* * – شایان توجّه است که بخش هایی از این مقاله، برگرفته از مصاحبه نگارنده با آیةالله موسوی کرمانی است .

پسندیده، سید مرتضی

موطن: خمین

نام پدر : سید مصطفی

تاریخ وفات: ۱۴۱۷ قمری

منبع: ستارگان حرم شماره ۱۳

خاندان

جدّ اعلای ایشان «سید دین علی شاه» نام داشت. وی اصالتاً نیشابوری و از احفاد میرحامد حسین، صاحب کتاب «عبقات الانوار» بود؛ اما پس از مدتی به ایالت کشمیر از توابع هندوستان مهاجرت نمود. فرزند وی (جدّ آقای پسندیده) سیداحمد نام داشت. او در بین سال های ۱۲۴۰ تا ۱۲۵۰ ق. در سفری که به عتبات عالیات (نجف و کربلا) داشت، با یوسف خان، که از اهالی روستای فرفهان خمین بود، آشنا می شود. یوسف خان که به مقامات علمی و اخلاقی وی پی برده بود، از او دعوت می کند به خمین بیاید و به هدایت و ارشاد مردم آن دیار بپردازد. از این رو، سیداحمد راهی خمین می شود و پس از ازدواج با سکینه، خواهر

صفحه ۱۸۷

یوسف خان، در همین شهر ماندگار می شود. ثمره این ازدواج مبارک فرزندانی است که سید مصطفی یکی از آنان است.(۱)

سید احمد در اواخر سال ۱۲۸۵ یا اوایل سال ۱۲۸۶ ق. در خمین درگذشت و بنابر وصیت خودش در کربلا به خک سپرده شد.(۲)

سید مصطفی در طلوع آفتاب روز پنجشنبه ۲۹ رجب سال ۱۲۷۸ ق. چشم به جهان گشود. هفت یا هشت سال بیشتر نداشت که پدر را از دست داد. تحصیلات اولیه را در مکتب خانه خمین سپری نمود و کتب عربی را نزد مرحوم آقا میرزا احمد آموخت. در اوان جوانی با دختر استاد خود آقا میرزا احمد مجتهد خوانساری معروف به «آقا آخوند» ازدواج نمود. پس از آن، به همراه همسرش به نجف مهاجرت کرد و سال ها از محضر عالمانی چون شیخ انصاری بهره برد و به درجه اجتهاد رسید. در سال ۱۳۱۲ ق. به خمین بازگشت. او که مشاهده می کرد خان های ظالم آن منطقه، حقّ مردم را غصب می کنند، اسلحه به دست گرفته، به مبارزه با آنان برخاست و در همین راه در روز دوازدهم ذی قعده سال ۱۳۲۵ ق. در بین راه خمین و ارک، به دست دو نفر از اشرار در سن ۴۷ سالگی شربت شهادت نوشید.(۳)

تولد

سید مرتضی در روز ۱۷ شوال سال ۱۳۱۳ ق. (۱۲۷۴ ش) در شهر خمین(۴) و در منزلی که هم کنون نیز پابرجاست، چشم به جهان گشود. و در سال ۱۳۱۵ ق. به فاصله دو سال، برادرش نورالدین دیده به دنیا گشود و در سال ۱۳۲۰ ق. به فاصله هفت سال، روح الله (امام خمینی(قدس سره)) در

صفحه ۱۸۸

همان خانه به دنیا آمد.

مهم ترین حادثه دوران کودکی سید مرتضی، شهادت پدر بزرگوارش بود که به طور ناجوان مردانه ای به وسیله دو تن از خان های اطراف خمین صورت گرفت. وی ده ساله بود که به همراه خانواده به تهران سفر کرد و مجازات اعدام قاتلین پدر خود را در میدان بهارستان تهران مشاهده کرد.(۵)

تحصیل و استادان

پس از بازگشت از سفر تهران، با برادرش نورالدین شروع به درس خواندن کرد. ابتدا به مکتب ملاابوالقاسم، سپس به درس آقا میرزا محمود افتخارالعلماء، که هردو از عالمان محلی بودند، رفتند. آقا میرزا محمود هرسال یک بار به اصفهان می رفت؛ در این مدت، مادرش به سید مرتضی و نورالدین علم هیئت، نجوم و حساب را درس می داد.(۶) سید مرتضی چهارده ساله بود که در سال ۱۳۲۷ ق. به اصفهان رفت و پس از استقرار در مدرسه «ملاعبدالله»، مدت هفت یا هشت سال به تحصیل علوم دینی پرداخت. وی پس از اتمام دروس، به خمین بازگشت.(۷)

ایشان در اصفهان درس شرایع را از حاج رضای نجفی ملایری(۸) (شوهر خواهرش) فراگرفت. برای فراگیری درس مطوّل و صرف در محضر آقا میرزا علی یزدی زانوی شاگردی زد. به گفته آیة الله پسندیده، آقا میرزا علی یزدی از حافظه عجیبی برخوردار بود. سید مرتضی در محضر مرحوم محمدعلی تویسرکانی(متوفّای ۱۳۲۹ ق) که از مدرسین مدرسه «نیم آورد» اصفهان بود،(۹) دروس سطح فقه و اصول را تلمّذ نمود و سال ها درس خارج فقه و اصول را در محضر حاج محمد صادق خاتون

صفحه ۱۸۹

آبادی، که از عالمان بزرگ آن عصر بود، ادامه داد. مدت زیادی نیز در درس حاج میرزا رحیم ارباب شرکت جست و نزد وی حساب، منطق و… خواند.(۱۰)

هنگامی که شهید مدرّس در ایوان زیر ساعت مدرسه «سپه سالار» (مطهری کنونی) درس خود را آغاز نمود و فقه و اصول را با عالی ترین درجه تدریس می کرد، سید مرتضی نیز در این کلاس ها شرکت جست.(۱۱)

در اینجا مناسب است به زندگی دو تن از اساتید وی اشاره شود:

۱ – میرزا رحیم ارباب. وی در سال ۱۲۹۷ ق. به دنیا آمد. وی که در یکی از روستاهای لنجان اصفهان دیده به دنیا گشود، دروس مقدماتی را درهمان جا به پایان رسانید و برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت و از عالمانی چون: کلیشادی، میرزا بدیع امامی، سید محمد باقر درچه ای و سید ابوالقاسم دهکردی استفاده نمود. وی در خدمت مرحوم آخوند ملامحمد کاشانی انواع علوم و فنون فقه، اصول، کلام، فلسفه، ریاضی و هیئت را فرا گرفت و سال ها بر کرسی تدریس تکیه زد.(۱۲)

۲ – حاج محمد صادق خاتون آبادی. حاج میرمحمد صادق مدرس خاتون آبادی فرزند حاج میرزا حسن نایب الصدر، عالم و محققّی کم نظیر و از مدرسین بزرگ اصفهان به شمار می رفت. وی مقدمات را در اصفهان طی نمود و برای تکمیل به نجف اشرف عزیمت کرد. او در آنجا از بزرگانی مثل آخوند خراسانی و آقا سید محمد کاظم یزدی استفاده کرد. وی به آخوند خراسانی بسیار نزدیک بود و حتی در تألیف کتاب کفایه به استاد خود کمک کرد. پس از رجعت به اصفهان و برپایی کلاس درس،

صفحه ۱۹۰

بسیاری از طلاب در زمره شاگردان وی وارد شدند. این مرد الهی پس از عمری تلاش در راه اهل بیت در شب ۷ جمادی الاولی، سال ۱۳۴۸ ق. وفات یافت و در بقعه «تکیه سیدالعراقین» مدفون گردید. جزواتی در زمینه فقه و اصول و همچنین تقریرات فقهی و اصولی اساتید خود را به رشته تحریر در آورد که تکنون به چاپ نرسیده است.(۱۳)

اجازه اجتهاد

آیة الله پسندیده از عالمانی چون: مرحوم آقاضیاء عراقی و آیة الله حاج شیخ عبدالکریم حائری اجازه اجتهاد داشت. به همین خاطر، در زمان کشف حجاب و متحدالشکل شدن، مدرکی در اثبات اجتهاد خود ارائه داد و آنان نیز جوازی صادر کردند. متن نامه شماره ۱۵۰ وزارت داخله بدین شرح بود.

«شماره ۱۵۰ ورقه تصدیق وزارت داخله – آقای سید مرتضی هندی (پسندیده)، مقیم خمینِ کمره، بر طبق اجازه حضرتین آقای حاج شیخ عبدالکریم حائری و آقای ضیاء الدین نجفی دامت برکاته و تصدیق اهالی، مطابق فقره ۱ و ۴ از ماده ۲ قانون متحدالشکل بودن البسه، در پوشیدن لباس روحانیت مجاز خواهد بود. تاریخ ۱۴ / ۲ / ۱۳۰۹».(۱۴)

شاگردان

آیة الله سید مرتضی پسندیده، پس از اتمام دروس در اصفهان، به خمین بازگشت و ضمن اقامه نماز جماعت، حوزه دروس فقه، اصول، کلام، منطق و نحو را تشکیل داد. البته از شمار شاگردان ایشان اطلاعی

صفحه ۱۹۱

دقیق در دست نیست. امام خمینی(قدس سره) نیز کتاب های منطق و مطوّل را از برادر بزرگ خود فرا گرفت. همچنین ایشان خطّ زیبایی داشته و امام خمینی(قدس سره) از او سرمشق می گرفته است. آقای پسندیده در این باره می گوید:

«چون خطّ نستعلیق من خوب بود، (امام خمینی) نزد من مشق می کردند؛ به طوری که خط ایشان با من شبیه بود و این شباهت به اندازه ای بود که گاهی اتفاق می افتاد، نصف کاغذ را من می نوشتم و نصف دیگر را به ایشان می دادم می نوشت و هیچ کس متوجه نمی شد که صاحب این خطها دو نفر است».(۱۵)

تذکر

شاید در ذهن بسیاری این سؤال مطرح شود که چگونه نام خانوادگی امام خمینی، «مصطفوی» و آقا سید مرتضی «پسندیده» و آقا نورالدین «هندی» انتخاب شده؛ در حالی که هرسه برادرند؟ پاسخ این سؤال را از زبان آیة الله پسندیده می خوانیم:

«در سال ۱۳۰۴ ش. که فامیل گذاری می کردند، من فامیل مصطفوی را پیشنهاد دادم، گفتند: نمی شود؛ زیرا مشابه آن هست. هندی را پیشنهاد دادم، قبول نکردند؛ امّا گفتند: ممکن است شبهه انگلیسی بودن پیش می آید (چون آن زمان هند، مستعمره انگلیس بود). احمدی را پیشنهاد دادم، گفتند: عربی است، نمی شود. چند اسم به تهران فرستادم تا دربین آنها یکی را انتخاب کنند، «پسندیده» را برگزیدند؛ ولی نام برادر دیگرمان همان هندی ماند و نام امام هم از اوّل مصطفوی بود».(۱۶)

صفحه ۱۹۲

ظلم ستیزی و پیگیری تحوّلات سیاسی و اجتماعی

سید مرتضی نیز همانند پدر روحیه ای ظلم ستیز داشت. هنوز نوجوان بود که برای دفاع از نوامیس مردم در مقابل اشراری که وابسته به حکومت جور آن زمان بودند، اسلحه بر دوش گرفت و به مبارزه با آنان برخاست. در جریان جنگ جهانی اول نیز برای ایستادگی در برابر قوای متجاوز انگلیس تعلیمات نظامی دید و در اردوی نظامی روحانیون منطقه شرکت جست. با این که روحیه ظلم ستیزی داشت، اما این باعث نمی شد که سمتی دولتی (که به معنی یاری دستگاه طاغوت بود.) بپذیرد. از این رو، هنگامی که از سوی حکومت طاغوتی پهلوی به او پیشنهاد شد تا به ارک برود و محضر شرع (رسیدگی به امور قضایی و…) دایر کند، این پیشنهاد را رد کرد و حاضر به همکاری با دولت نشد.(۱۷)

در جریان مبارزات با رژیم شاهنشاهی در کلاس درس روحانی مبارز و پکباخته، شهید مدرس، شرکت می جست که این، به معنای طرفداری از او و آرمان های او بود.

زمانی که کشف حجاب در کشور به اجرا در آمد، به خاطر مخالفت های پی در پی محکمه شد.(۱۸)

ملاقات های مکرّر ایشان با آیة الله کاشانی و سران نهضت ملّی نفت، نشان دهنده آن است که ایشان نیز همانند برادرش امام خمینی، تحوّلات سیاسی را پیگیری می کرده است.(۱۹) نمونه دیگر، نامه او به آیة الله العظمی مرعشی نجفی است که در این نامه، دلسوزانه نسبت به دخالت های اوقاف در امور مذهبی هشدار می دهد؛ زیرا او دریافته بود که اداره اوقاف حکومت شاه با احداث مدارس علمیه و واگذاری آن به

صفحه ۱۹۳

طلاب، می خواهد مدیریت آنان را نیز بر عهده گیرد.(۲۰)

آیة الله پسندیده در بیت پدری خود در خمین، زندگی می کرد و همین بیت از قدیم محلّ رجوع مردم بوده و از قداست خاصّی برخوردار است. به همین علت تمامی دستجات عزاداری در ایام سوگواری محرم، صبح روز عاشورا از تمام نقاط شهر به سوی این بیت حرکت می کردند و پس از مرثیه خوانی و عزاداری در آن، به مسیر خود ادامه می دادند.

این منزل درایام مبارزه و انقلاب، محلّ تشکیل جلسات و انتشار نامه ها، پیام ها، نوارهای امام و کانون گرم مبارزه و باعث دلگرمی مردم خمین بود.(۲۱)

هرگاه در خمین یکی از فعّالان سیاسی انقلاب، دستگیر و زندانی می شد، ایشان از نفوذ خود برای آزادی او استفاده می کرد و بارها موفق به آزادی آنان می شد. از اسناد ساوک برمی آید که روحانیون دیگر خمین به پشتوانه ایشان به فعالیت می پرداختند؛ در یکی از اسناد ساوک چنین آمده است:

«سیدمرتضی پسندیده بین روحانیون مخالف و (امام) خمینی رابط می باشد. کلیه دستورات و اعلامیه های (امام) خمینی به نحوی از انحا به پسندیده می رسد و از طریق او در سطح کشور اجرا و توزیع می گردد.»(۲۲)

وی با احداث سینما (که مرکز فساد بود) در شهر خمین، به شدت مقابله کرد و مخالفت صریح خود را ابراز داشت.(۲۳)

صفحه ۱۹۴

ایستادگی در برابر چپاول

پس از سال ۱۳۲۰ ش. که ایران به اشغال انگلیس و روس درآمد، تمام امکانات و منابع ایران از قبیل نفت، راه آهن، کارخانجات و… به دست آنان افتاد و اشغالگران برای وابسته نگهداشتن مردم، شروع به خرید اجناس و غلاّت و ارزاق مردم کردند؛ در حالی که فقر و تنگدستی بیداد می کرد و گرسنگی مردم به حدّی رسید که حتی حیوان مرده و هرچیز دیگر را برای مصرف به خانه می بردند. خمین نیز در چنین شرایطی به سر می برد. آقای پسندیده می گوید:

«من به عظام الدوله، رئیس دارایی گلپایگان و خمین و خوانسار، گفتم: نمی گذارم اینجا تمام غلات و ارزاق مردم را بخرند و تاراج کنند، مگر این که نان محل تأمین شود، اگر مازادی داشت آن وقت بخرند. او هم عیناً گزارش داد. به دنبال آن، دستوری از وزارت کشور مبنی بر تبعید من صادر شد…».(۲۴)

هنگامی که امام خمینی(قدس سره) رفراندوم اصلاح اراضی را تحریم کرد و علی رغم این تحریم، رژیم شاه این کار را در بهمن ۱۳۴۱ ش. انجام داد، کشاورزان خمین به مخالفت برخاستند و علیه این اقدام طوماری امضا نمودند که آیة الله پسندیده از عوامل مؤثر این حرکت مردمی بود. در یکی از اسناد ساوک چنین آمده است:

«… اخیراً کثر کشاورزان خمین به تحریک سید مرتضی پسندیده و… طوماری مبنی بر تحریم اصلاحات ارضی امضا نموده اند، بدیهی است دستگیری این دو نفر در این موقع، اثر تبلیغات سوء آنان را در مورد اصلاحات ارضی خنثی خواهد

صفحه ۱۹۵

کرد».(۲۵)

قیام پانزده خرداد

قبل از ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ش. که سال آغاز مبارزات پرشور مردم بر ضدّ رژیم ستم شاهی است و آن روزها مصادف با ایام محرم بود، مانند سال های قبل برای برپایی مراسم سوگواری و تجدید میثاق با امام، حدود ۲۵۰ نفر از عزاداران، به همراه آیةالله پسندیده از خمین راهی قم شدند. پس از چندی در عصر پانزدهم خرداد که مصادف با دوازدهم محرم وایّام عاشورا بود، امام خمینی در مدرسه فیضیه قم سخنرانی معروف خود را ایراد کرد و پس از آن دستگیر شد. به دنبال انتشار خبر دستگیری حضرت امام، مردم خمین به قصد تخریب شهربانی به آنجا هجوم بردند که آیة الله پسندیده مردم را از این کار بازداشت؛ اما ایشان طی یک سخنرانی کوبنده، عامل همه این اقدامات را رئیس ساوک و مقامات بالای کشور دانست. پس از سخنرانی، نوار سخنان آتشین امام در ۱۵ خرداد پخش شد.(۲۶)

به دنبال گزارش ساوک از این واقعه، که در اسناد موجود است (۲۷) ، آیة الله پسندیده به اتهام تحریک مردم خمین در ماجرای دوازدهم محرم (۱۵ خرداد) به دادگاه احضار شد و مورد بازجویی قرار گرفت. یک مأمور ساوک که به صورت ناشناس مراقب امام بود، در گزارش خود نوشته است:

«… آقای خمینی می گوید: همه می دانند که آمدن دستجات از خمین در روزهای سوگواری مسبوق به سابقه بوده؛ به علاوه قبل از

صفحه ۱۹۶

۱۵ خرداد صورت گرفته است. بنابراین، هیچ ربطی به این پرونده ندارد. و اضافه نموده عجیب است از طرفی به من وعده استخلاص و آزادی می دهند و از طرف دیگر برادرم را در این باره به دادرسی احضار می کنند…».(۲۸)

مدافع مرجعیت امام

طبق قانونی که در رژیم شاهنشاهی نیز وجود داشت، مراجع از مصونیت قضایی برخوردار بودند. به همین جهت، پس از قیام ۱۵ خرداد و دستگیری امام، بسیاری از مراجع و علما، در تهران اجتماع کردند تا با تأیید اجتهاد امام، مانع از مقاصد پلید آنان گردند. آیةالله پسندیده نیز به تهران می رود و در همین راستا تقاضای ملاقات با امام – که در زندان پادگان عشرت آباد به سر می برد – می کند که با چند واسطه موفق به این ملاقات می شود، به شرط آن که در محضر امام از مسایل سیاسی سخن نراند. اما ایشان با زیرکی تمام، با بیان چند جمله ساده هرچه را می خواست به امام منتقل می کند. ایشان چنین می گوید:

«(به امام) گفتم: آقای مرعشی سلام رساندند. گفتند: مگر به تهران آمدند؟ گفتم: آری، تازه آمده و در منزل آیة الله خوانساری وارد شدند. گفتم: آقای یاوری و بحرالعلوم هم از رشت آمده بودند، آیةالله آملی سلام رساندند، آقای میلانی هم آمده بودند، سلام رساندند و… تک تک اسامی علما را گفتم که ایشان متوجه جمع شدن آنان گردند، پرسیدم: شهریه طلاب قم وصل شود؟ ایشان گفتند: مانعی ندارد. پرسیدم: آقای آملی ظاهراً تقاضا داشتند، اجازه

صفحه ۱۹۷

بدهید بازارهای تهران و شهرستان ها که تعطیل است، باز شود. امام گفتند: مگر تعطیل است؟ گفتم: آری. گفتند: مانعی ندارد. گفتم: حوزه ها هم درس را آغاز کنند؟ گفتند: آری. و…».(۲۹)

به هرحال، این اجتماع نیز ثمربخش بود و در ۲ مرداد همان سال، اعلامیه مشترک علمای مهاجر به تهران، با ۳۶ امضاء صادر شد که با این اعلامیه مرجعیت امام ثابت شد و از مصونیت قضایی برخوردار شدند. پس از این اعلامیه، امام آزاد و به خانه ای در داودیه تهران منتقل شدند.(۳۰)

حضور فعال در هنگام تبعید امام

رژیم سفّک و خونخوار پهلوی با این تفکر که پس از تبعید امام آتش قیام فروکش خواهد کرد، امام را به تبعید محکوم نمود؛ غافل از این که یاران با وفای او، از جمله برادر ارجمندش، اجازه رسیدن به چنین هدفی را به آنان نخواهند داد. آیةالله پسندیده با فدکارهای بی مانند خویش و با وجود فشارهای مستمرّ رژیم، وکیل تامّ الاختیار امام و حلقه ارتباط مقلّدین و مبارزین با حضرت امام در تبعیدگاه بود و با تحمل رنج های فراوان، مانع از آن شد که چراغ بیت امام، که کانون گرم قیام بود، خاموش شود.(۳۱)

ایشان در ایام تبعید امام امت فعالیت های مالی امام و تأمین بودجه مبارزات را برعهده داشت؛ به طور مثال مقداری از هزینه های مبارزاتی شهید اندرزگو را تأمین می کرد.(۳۲) و با کمک مالی به خانواده زندانیان و تبعیدشدگان و پرداخت شهریه امام در حوزه های سراسر کشور، بخشی

صفحه ۱۹۸

از مسئولیت های امام را برعهده داشت.

وی از طریق نامه یا هر طریق ممکن دیگر، همیشه با امام در تماس بود و همه را با تأیید امام انجام می داد. گاهی شدت جوّ خفقان به حدّی می رسید که وجوهات را با رمز دریافت می نمود و با همان رمز جهت مصرف را نیز می فهمید.(۳۳)

آیةالله پسندیده علاوه بر ارتباط با توده مردم، با علمای حوزه نیز ارتباط داشت. این امر از آنجا اهمیت می یابد که وی در این ارتباطها، آنان را از وقایع آگاه می ساخت. به عنوان نمونه پس از تبعید به خمین، طی نامه ای موضوع را به اطلاع آیة الله العظمی مرعشی رساند. نامبرده با آیةالله میلانی نیز مکاتبه داشت؛ آیة الله میلانی در نامه ای در مورد تبعید امام با ایشان ابراز همدردی می کند و چنین می نویسد:

«آقای اخوی محترمتان حضرت آیة الله خمینی بر حسب وظیفه ای که از طرف پیغمبرکرم و ائمه هدی(ع) داشت و رفتار نمود و به حکم قوانین مملکتی که برای طراز اوّل از مجتهدین است، آنچه را که صلاح این مملکت است بگویند، بیان کرد».(۳۴)

تبعید

تأثیر فعالیت های آیة الله پسندیده موجب شد که رژیم شاه ایشان را، که در منزل امام سکونت داشت، تحت مراقبت شدید قرار دهند و علناً به بازجویی از مراجعین و جلوگیری از رفت و آمد مردم بپردازند. اما فعالیت های او موجب شد که وی را به خمین تبعید و در منزلش محصور کنند. وی پس از مدتی، بی اعتنا به حکم تبعید، به قم مراجعت و

صفحه ۱۹۹

فعالیت های خود را مجدداً آغاز کرد که این بار به اتهام برپایی مراسم سوگواری در منزل امام، دستگیر و دوباره به خمین تبعید شد؛ اما پس از مدتی مجدداً بدون توجه به حکم تبعید، راهی قم شد که این بار نیز دستگیر و به سه سال تبعید در شهر کویری انارک محکوم و بدان جا اعزام شد؛ ولی برای چندمین بار با نادیده گرفتن حکم تبعید، به قم بازگشت. پس از چندی بار دیگر دستگیر و به دارانِ اصفهان تبعید شد و این بار با پیام امام خمینی(قدس سره) مبنی بر این که تبعیدیان به حکم تبعید اعتنا نکنند و به شهر خود بازگردند، ایشان نیز بلافاصله روانه قم شدند.

تأثیر حضور در انارک

انارک یکی از نقاط بدآب و هوای کویر طبس و نایین است. تبعید ایشان به این شهر در ۲۲ اردیبهشت سال ۵۷، درسنّ ۸۳ یا ۸۴ سالگی رخ داد. اخلاق و صبر و استقامت وی در تبعید، چنان بود که بسیاری تحت تأثیر رفتار او قرار می گرفتند.

آقای کشاورز (نوه ایشان) می گوید:

«ایشان در یک بالاخانه خیلی محقّر زندگی می کرد. وقتی وارد شدیم و من حالت ایشان را این گونه دیدم، اشک به چشمانم دوید. آقا که من را این گونه دیده بودند، فرمودند: شما چرا ناراحت شدید؟ و آقای پسندیده در حالی سخن می گفت که محکم و قرص ایستاده بود. ایشان در مدتی که در آنجا بود تأثیر زیادی بر مردم آن دیار گذاشت؛ به حدّی که روزی مادر بخشدار که آقا را در خیابان مشاهده کرد، به ایشان احترام فراوانی کرد.

صفحه ۲۰۰

روزی نیز همسر ریاست پاسگاه انارک در حالی که به شدت می گریست و متأثر بود، گفت: ما دارو دسته یزید و شمر هستیم و دارودسته امام حسین(ع) را زندانی کرده ایم. و مداوماً می گفت: اگر لباسی دارید، من می شویم و اگر کاری دارید، برایتان انجام می دهم».(۳۵)

آیة الله پسندیده در ایام حبس و تبعید امام، بارها به دادگاه فرمایشی نظامی احضار و محکمه شد؛ حتی در بعضی موارد اجازه نماز خواندن به وی را هم نمی دادند.(۳۶)

پس از پیروزی

مرحوم آیة الله پسندیده، پس از پیروزی انقلاب اسلامی علی رغم مبارزات مستمر و مراتب علم و تجربه، همچون گذشته افتخار وکالت امام خمینی را در امور شرعی مردم، بر هر سمت و امتیازی ترجیح داد و در این سال ها بی هیچ ادعا و توقعی و بدون کمترین تغییر در مواضع و شیوه زندگی خویش، همان مسیر روشن گذشته را تعقیب نمود.(۳۷)

فرزندان

وی دارای سه پسر به نام های ناصر، محمدرضا و تقی (۳۸) و یک دختر به نام بدرالسادات است. داماد ایشان مرحوم حاج علی بهرامی پوری بود.(۳۹)

از فرزندان ایشان فقط آقا ناصر از دنیا رفته است. البته مرگ وی مشکوک است و احتمال می رود که به دست ایادی رژیم سفّک شاهنشاهی به قتل رسیده باشد.(۴۰)

صفحه ۲۰۱

بعد از وفات وی، مجلس بزرگداشتی در تاریخ ۲۴ /۶ / ۱۳۵۰ برگزار شد. در این مجلس مرحوم فلسفی سخنرانی کوبنده ای برضد سیاست های خصمانه شاه علیه دین، ایراد کرد.(۴۱) امام(قدس سره) نیز مراسم بزرگداشتی همزمان در نجف اشرف برگزار کرد.(۴۲)

رابطه امام و آیة الله پسندیده

ارتباط دیرین و مستمرّ امام با وی و اعتماد امام به صداقت و درستکاری وی، باعث شد که هیچ کس به اندازه او در انتقال اخبار و گزارش مسائل مختلف قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با امام خمینی(قدس سره) مکاتبه نداشته باشد. تعداد نامه ها و گزارش های موجود بیش از هزار مورد است که با مهر و محبّتی خاص نگاشته شده است. یکی از نامه ها که نشانگر اعتماد امام خمینی(قدس سره) به مرحوم آقای پسندیده است، نامه ذیل است:

«بسم الله الرحمن الرحیم.

چون در این اوقات وصول قبوض وجوه به اینجانب و ایصال صاحبان وجوه بسیار مشکل است، لهذا به جمیع اهالی محترم ایران و افغانستان و پکستان و سایر بلاد اعلام می نماید که مهر و امضای حضرت مستطاب حجةالاسلام والمسلمین آقای حاج سیدمرتضی پسندیده (دامت برکاته) اخوی معظم اینجانب و وکیل من در این امور به منزله مهر و امضای اینجانب است و مؤمنین هرچه وجوه از هرباب به معظم له برسانند، مورد قبول اینجانب است و بریئی الذّمه می شوند و محتاج به مهر و امضای اینجانب

صفحه ۲۰۲

نیستند.

والسلام علی المؤمنین و عبادالله الصالحین، ۲۰ شهر جمادی الثانیه ۱۳۹۵».

امام همیشه در نامه هایی که برای اعضای خانواده می نوشت، برمراقبت از آیةالله پسندیده تکید می کرد و ایشان را با لفظ «حضرت آقا» نام می برد.

حتی هنگامی که وی به انارک تبعید شده بود، امام از طرق مختلف جویای حال برادر بزرگوارش بود؛ از جمله در نامه ای می نویسد:

«… خدمت حضرت حجةالاسلام والمسلمین عمّ مکرّم سلام برسانید. برای ایشان نگران هستم. می ترسم این رفت و آمد برای مزاج ایشان ناراحتی تولید کند و موجب استراحت ایشان در قم نباشد.»

آیةالله پسندیده نیز در بیشتر نامه های رسمی، امام را با «روحی فدک» یا «جعلت فدک» خطاب می کرد که این نکته، نشانگر ایمان عمیق وی به امام است.(۴۳)

از لا به لای سخنان گذشته این نکته به دست می آید که آیة الله پسندیده، بویژه در امور سیاسی، به دیدگاه های امام توجه داشت. وی نظرات خود را صریحاً بیان می کرد و از امام نیز نظر خواهی می کرد و به آنچه امام تشخیص می داد، احترام می گذاشت.(۴۴) و حتی نظر امام را بر نظر خود مقدم می داشت؛ به عنوان نمونه بعضی اعضای جبهه ملّی یا نهضت آزادی به ملاقات آقای پسندیده می رفتند؛ اما پس از چندی، آنان را به حضور نمی پذیرد و می گوید:

صفحه ۲۰۳

«برای این که آقا (امام) میلشان نیست که آن ها را من ارتباط داشته باشند، فهمیدم که اینها خیلی نسبت به آقا تسلیم نیستند».(۴۵)

و همچنین براثر منع حضرت امام، ایشان علی امینی را به خانه راه نداد.(۴۶)

خانم زهرا مصطفوی (دختر امام) در باره احترام امام به آیة الله پسندیده چنین می گوید:

«حضرت امام برای دو نفر به طور خاص احترام می گذاشتند، چنانچه بارز بود: یکی برای خانم و یکی برای آقای پسندیده. وقتی اطلاع می دادند که آقای پسندیده تشریف آورده اند، امام به صورت خاصی به استقبال ایشان می رفتند. وقتی از امام می پرسیدیم که به چه دلیل این قدر به آقای پسندیده احترام می گذارید؟ می فرمودند: شما نمی دانید! آقای پسندیده نسبت به من، هم سِمَت پدری دارند وهم سمت استادی. امام مکرراً می فرمودند که: اگر آقای پسندیده نبودند، من نمی توانستم درسم را به این راحتی ادامه بدهم؛ زیرا ایشان بدون آن که من دغدغه زندگی را داشته باشم، زندگی مرا با نظارت بر اموال خمین اداره می کردند».(۴۷)

امام هیچ گاه جلوتر از برادر راه نمی رفت؛ به گفته آقای پسندیده، امام فقط دوبار جلوتر حرکت کرد که آن هم علت داشت. در واقعه زیر اوج احترام امام به برادرش نمایان است:

هنگامی که هواپیمای حامل امام در سال ۵۷ در فرودگاه مهرآباد به زمین نشست، آقای پسندیده به داخل هواپیما می رود تا احوال امام را

صفحه ۲۰۴

بپرسد. هنگام پیاده شدن، امام حاضر نمی شود که جلوتر از برادرش از پلکان هواپیما پیاده شود. از این رو، ابتدا آقای پسندیده از هواپیما پایین می آید و سپس امام به جمع ملت عزیز ایران می پیوندد.(۴۸)

خصوصیات اخلاقی

باوجود این که ایشان وکیل تامّ الاختیار امام در وجوه شرعی بود، هیچ گاه از این اموال استفاده نکرد. هنگامی که امام مبلغی پول برای ایشان ارسال کردند، ایشان پیغام داد که اگر از وجوه شرعی است، قبول نمی کنم. لذا امام از اموال شخصی خود برای ایشان مبلغی را فرستادند.

از خصوصیات دیگر ایشان انس با قرآن و کثرت تلاوت آن بود.

سجاده ایشان چه در قم و چه در جماران همیشه پهن بود. میان هر نمازی، قسمتی از وقت خود را به قرائت قرآن می گذراند.(۴۹)

آیة الله پسندیده از منظر دیگران

آیة الله توسلی:

«ایشان فردی بودند بسیار مؤدّب. در زمانی که در خمین بودند، هیچ گاه نبود کسی بر ایشان وارد شود و بدون عبا و عمامه در مجلس، و اگر چه ملاقات کننده یک نفر باشد، حاضر شوند. از جهت نظافت نیز کمتر کسی را نظیر ایشان دیدم».

آیة الله استادی:

«وقار، اصالت، دقت، و دیانت، تیزهوشی و آگاهی های فراوان سیاسی، بی توجهی در جهات مادی و خلاصه، آقایی و بزرگواری امام امت را می توانستیم در او ببینیم.»

صفحه ۲۰۵

محمد رضا پسندیده (فرزند ایشان):

«افرادی که گرفتاری پیدا می کردند از هرجهت، خدمت آقا می رسیدند و آقا نسبت به همه در حدّی که می توانستند، کمک می کردند و عمدتاً نامه هایی را ایشان می نوشتند برای رفع گرفتاری افراد. در مرقوماتی که داشتند یک دفعه خدمت امام گفته بودند که آقا از این توصیه ها می کنند. حضرت امام فرمودند که آقا! شنیدم که سفارش برای افراد می رسد؟ ایشان گفتند: در نامه ها همیشه سفارش به رعایت قانون و حق و شرع است؛ یعنی به آن کس که می نویسند، شما مطابق با قانون و شرع نسبت به این کار رسیدگی بکنید، توجه بکنید. امام فرمودند که: خوب، این اشکال ندارد.

از خصوصیات دیگر ایشان تحمل خارج از اندازه ماها بود. آقا خیلی تحملشان زیاد بود، چه تحمل روحی و روانی، چه تحمل جسمی؛ نمی شد یک وقتی از ایشان احوالی بپرسید، در عین ناراحتی جسمی شدید، ناراحتی شان را ابراز کنند. می گفتند: نه، الحمدلله خوبه. همین اواخر پایشان هم شکسته بود، استخوان انتهای ران جدا شده بود، اصلاً شکایت نمی کردند، گله نمی کردند، اظهار درد نمی کردند».(۵۰)

آیة الله مسعودی خمینی:

«ایشان از افراد بسیار صبور و شکیبا بودند… حتی فرزند و پسر بزرگ ایشان که در راه اسلام از بین رفت، ایشان کوچک ترین گله ای نداشت. آیة الله پسندیده از متانت خاصّی برخوردار بود. از هرکس، کوچک تر و بزرگ تر با احترام و ادب پذیرایی می کرد. ایشان به تجملات بی اعتنا بود.

صفحه ۲۰۶

در سال ۱۳۴۰ ش. من دیده بودم یک چمدان کوچک داشت که همراه می برد و می آورد. تا آخر عمر همان چمدان را داشت و با آن که مندرس شده بود، می گفت: لزومی ندارد که عوض شود. در عین حالی که وجوهات زیادی از امام در دست ایشان بود».(۵۱)

آقای قرهی

«باوجود این که سنّ ایشان نزدیک ۹۰ سال بود، هیچ گاه قبل از نماز افطار نمی کرد».(۵۲)

غروب

آیة الله پسندیده پس از سپری کردن عمری طولانی در راه تحصیل و مبارزه علیه استعمار و استبداد و خدمت به انقلاب و مردم ایران، شب چهارشنبه، شب اوّل ماه رجب ۱۴۱۷ ق. مصادف با ۲۳ آبان سال ۱۳۷۵ش. در سنّ ۱۰۴ سالگی دارفانی را وداع گفت و به ملکوت اعلی پیوست.(۵۳)

پیام مقام معظم رهبری(حفظه الله)

پس از این حادثه غم انگیز، مقام معظم رهبری پیامی به این شرح صادر کردند:

«بسم الله الرّحمن الرّحیم. انّا لله و انّا الیه راجعون

برادر بزرگ و بزرگوار امام راحل عظیم الشأن: جناب حجةالاسلام آقای حاج سید مرتضی پسندیده پس از عمر با برکتی که یکسره بر تقوا و پکدامنی سپری شد، به دیار باقی و دیدار احبّه و اولیاء شتافت. رحمت و فضل خدا بر او و ثنای پرهیزکاران وپکدامنان نثار او باد!

صفحه ۲۰۷

این روحانی شریف و امین و شجاع و صادق برای امام کبیر ما در یک دوره، همچون پدر و سرپرستی مهربان و دلسوز و مصلحت اندیش، و در یک دوره، همچون رعیت و پیروی مؤمن و فرمان پذیر و مطیع بود. این افتخار برای او بس که بزرگ ترین انسان زمان ما همواره او را بزرگ و گرامی می داشت و به او احترام می کرد؛ از او راضی بود و به حفظ رضایت او اهتمام می ورزید. این موجود عزیز و مکرّم کنون از میان ما رفته و به جوار رحمت و مغفرت حق تعالی پیوسته است. تکریم یاد و نام امام عظیم الشأن مقتضی تکریم و تجلیل اوست. اینجانب این مصیبت را به بیت شریف و معزّز امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)،بویژه به فرزندان و بازماندگان محترم آن مرحوم، صمیمانه تسلیت می گویم و علوّدرجات آن روحانی عالی قدر را از خداوند متعال خواستارم»(۵۴)

نماز و تدفین

پس از تشییع، آیة الله العظمی بهجت بر پیکر پک این مرد الهی نماز گزارد. آن گاه بدن پک وی در میان غم و اندوه بستگان و مریدان امام در حرم مطهر حضرت معصومه(س)، مسجد بالاسر به خک سپرده شد.(۵۵)

مراسم یاد بود

از سوی مقام معظم رهبری و حاج سید حسن خمینی، مجلس یادبودی در مدرسه عالی شهید مطهری برگزار شد و مقام معظم رهبری با حضور در این مجلس، یاد و نام آن عزیز را گرامی داشتند.

صفحه ۲۰۸

در مسجد اعظم قم نیز مراسمی به همین مناسبت برگزار شد که آیات عظام در این مجلس شرکت جستند. آیة الله فاضل لنکرانی نیز پیامی به همین مناسبت به بیت امام ارسال داشت.

در خمین نیز مراسم یادبودی برگزار شد. (۵۶)

پی نوشت ها:

۱ – فرازهای فروزان، غلامرضا گلی زواره، اوّل، ۱۳۷۹، حضور، قم، ص ۲۲ .

۲ – خاطرات آیة الله پسندیده، محمدجواد مرادی نیا، حدیث، تهران، اوّل، ۱۳۷۴، ص ۸ .

۳ – همان، ص ۱۴ و فرازهای فروزان، ص ۲۵ .

۴ – یاران امام به روایت اسناد ساوک، کتاب سیزدهم، زبان گویای اسلام، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸، ص ۶۶ و روزشمار انقلاب اسلامی، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷، ج ۲، ص ۴۵۸ .

۵ – خاطرات آیة الله پسندیده، ص ۴۴ .

۶ – آیة الله پسندیده در خاطراتش می گوید: ما به او «آخوند» می گفتیم اطلاعات بیشتری در مورد این زن به دست نیامد .

۷ – خاطرات آیة الله پسندیده، ص ۴۹-۴۴ .

۸ – فرازهای فروزان، ص ۲۴ .

۹ – گلزار مشاهیر، زندگینامه درگذشتگان مشاهیر ایران ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۶، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، مریم آقا شیخ محمد و سعید نوری نشاط، اول ۱۳۷۷، ص ۲۲ و تذکرة القبور، دوم، ۱۳۴۸ ش، کتابفروشی ثقفی، اصفهان، ص ۱۸۲ .

۱۰ – خاطرات آیة الله پسندیده، ص ۲۴ .

۱۱ – دیدار با ابرار، شهید مدرس؛ ماه مجلس، غلامرضا گلی زواره، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، اول، ۱۳۷۵، ص ۵۰ و ۵۱ .

۱۲ – دایرة المعارف تشیع، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سوم، ۱۳۷۵، ج ۲، ص ۵۲ .

۱۳ – تذکرة القبور، ص ۳۷۹ و ۳۸۰ .

۱۴ – خمین در گذر تاریخ، محمد جواد مرادی نیا، ۱۳۸۰، ص ۱۱۸ و ۱۱۹ .

۱۵ – خاطرات آیة الله پسندیده، ص ۵۰ و روزنامه اطلاعات، ویژه نامه، ۲۶/۸/۱۳۷۵، ص ۱ .

۱۶ – خاطرات آیة الله پسندیده، ص ۵۳ .

۱۷ – همان، ص ۴۹ .

۱۸ – گلزار مشاهیر، ص ۲۲ .

۱۹ – روزنامه اطلاعات، ویژه نامه ۲۶/۸/۱۳۷۵، ص ۱ و ۳ و گلشن ابرار، ج ۲، ص ۵۶۵ .

۲۰ – اسناد انقلاب اسلامی، ج ۲، ص ۱۹۹ .

۲۱ – خمین در انقلاب، بررسی رخدادهای انقلاب در خمین ۴۰ تا ۵۷، محمدجواد مرادی نیا، اول، ۱۳۷۷، نشر عروج، ص ۲۹ و ۶۷ و خاطرات آیت الله یزدی، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اول، ۱۳۸۰، ص ۲۱۷ و ۲۱۸ .

۲۲ – جلوه محراب، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸، ص ۴۴۳ .

۲۳ – خمین در انقلاب، ص ۸۰، ۱۱۹ و ۳۱۶ .

۲۴ – خاطرات آیة الله پسندیده، ص ۹۳-۹۰ .

۲۵ – خمین در انقلاب، ص ۲۷ .

۲۶ – همان، ص ۳۶، ۳۹- ۴۱ .

۲۷ – همان، ص ۴۲ .

۲۸ – همان، ص ۳۹ و ۴۰ .

۲۹ – خاطرات آیة الله پسندیده، ص ۱۰۲ .

۳۰ – خمین در انقلاب، ص ۵۰ .

۳۱ – ویژنامه اطلاعات ۲۶/۸/۷۵، ص ۱ .

۳۲ – حماسه شهید اندرزگو، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۵۰، ۱۳۷۹ .

۳۳ – خاطرات و مبارزات شهید محلاتی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اول، ۱۳۷۶، ص ۸۰ .

۳۴ – نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، دوم، ۱۳۷۷، ص ۶۵ و اسناد انقلاب اسلامی، ج ۲، ص ۱۹۹ .

۳۵ – نشریه حضور، ش ۱۷، پاییز ۱۳۷۵، ص ۳۵۹، (با اندکی تغییر) .

۳۶ – ویژه نامه اطلاعات ۲۶/۸/۷۵، ص ۱ و روزشمار انقلاب اسلامی، ج ۳، ص ۳۰۹ .

۳۷ – ویژه نامه اطلاعات، ص ۱ .

۳۸ – رازتوفان، یادنامه آیة الله سید مصطفی خمینی، واحد پژوهش های تاریخی، بنیاد انقلاب اسلامی و نشر ذرّه، ۱۳۷۶، ص ۹۴ .

۳۹ – خمین در گذر تاریخ، ص ۱۷ .

۴۰ – مصاحبه با آقای قرهی .

۴۱ – خاطرات و مبارزات حجةالاسلام فلسفی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اول، ۱۳۷۶، ص ۳۲۱ .

۴۲ – مصاحبه با آقای قرهی .

۴۳ – نشریه حضور، ش ۱۷، پاییز ۱۳۷۵، ص ۳۴۶ و ۳۴۷ .

۴۴ – ویژه نامه اطلاعات، ۲۶/۸/۷۵، ص ۲ .

۴۵ – نشریه حضور، ش ۱۷، پاییز ۱۳۷۵، ص ۳۶۰ .

۴۶ – زبان گویای اسلام، ص ۶۷۴ .

۴۷ – ویژه نامه اطلاعات، ۲۶/۸/۷۵، ص ۴ .

۴۸ – نشریه حضور، ش ۱۷، پاییز ۱۳۷۵، ص ۳۶۲ .

۴۹ – ویژه نامه اطلاعات، ۲۶/۸/۷۵، ص ۳ .

۵۰ – نشریه حضور، ش ۱۷، پاییز ۱۳۷۵، ص ۳۵۸ – ۳۵۶ .

۵۱ – همان، ص ۳۶۱ .

۵۲ – مصاحبه با آقای قرهی .

۵۳ – روزنامه اطلاعات، ۲۳/۸/۷۵ .

۵۴ – همان .

۵۵ – نشریه حضور، ش ۱۷، پاییز ۱۳۷۵، ص ۳۶۳ .

۵۶ – همان، ص ۳۶۴ و ویژه نامه اطلاعات، ۲۳/۸/۷۵ .

صدر، حاج سید رضا

موطن: مشهد

نام پدر : سید صدرالدین

 تاریخ وفات: ۱۴۱۵قمری

منبع: ستارگان حرم شماره ۱۴

تبار پک

دودمان محترم «صدر»، اصیل ترین و ریشه دارترین خاندان شیعه در لبنان و عراق هستند که سابقه ای طولانی و درخشان در علم و عمل داشته و طی ده قرن از این خاندان، عالمانی بزرگ برخاسته ومشعلدار هدایت مردم و ترویج مکتب تشیع گشته اند. مرحوم آیةالله حاج سید رضا صدر یکی از آن ستارگان فروزان است که در این مجال با شخصیّت بی نظیرش آشنا می شویم.(۱)

ولادت

از آیةالله سید صدرالدین صدر(۲) سه پسر به یادگار مانده است، به نام های: سید رضا صدر، سیدعلی صدر، امام موسی صدر (رهبر محبوب و مفقود شیعیان لبنان که در اوایل سال ۱۳۵۷ ش. طی مسافرت به لیبی به همراه دو نفر ربوده شد.)(۳)

صفحه ۲۱۵

سید رضا صدر در پنجم رمضان ۱۲۹۷ ش (۱۳۳۹ ق). در مشهد مقدس در خانه علم و اجتهاد دیده به جهان گشود. به مناسبت محلّ ولادتش او را رضا نام نهادند.

نسب و جدّ

وی که از سلسله سادات موسوی است، با ۳۲ واسطه به امام همام حضرت موسی بن جعفر(ع) و با ۳۷ واسطه به امام علی ابن ابی طالب(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) می رسد. آن سلسله ها عبارتند از:

آیةالله سیدرضا صدر، آیةالله العظمی سیدصدرالدین صدر، آیةالله سیداسماعیل صدر، سیدصدرالدین (صدرعاملی)، سیدصالح صدر، سید محمد (محمد کبیر)، سید ابراهیم (ابومحمد ملقب به شرف الدین)، زین العابدین، علی نورالدین، نورالدین علی، سید حسین (عزّالدین)، سید محمد، سید حسین، سیدعلی، سید محمد، سید عباس (تاج الدین) مشهور به ابی الحسن، سید محمد (شمس الدین)، سید عبدالله (جلال الدین)، سید احمد، سید حمزه (الصغیر)، سید سعدالله، سید حمزه (الکبیر)، سید محمد (ابوالسعادات)، سید عبدالله، سید محمد، سید علی، سید عبدالله، سید محمد، سید طاهر، سید حسین، سید موسی (ابن سبحة)، سید ابراهیم المرتضی (ابراهیم اصغر)، امام موسی الکاظم، امام جعفرالصادق، امام محمد الباقر، امام زین العابدین، امام حسن بن علی، امام امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب(ع).

آن مرحوم از طرف مادر به بیت شریف آیةالله العظمی حاج آقا حسین قمی منتسب است.

صفحه ۲۱۶

دو نکته

به نظر حضرت آیةالله حاج سید موسی شبیر زنجانی (مدظله العالی)، خاندان صدر تا زمان سیدصالح شرف الدین به خاندان شرف الدین اشتهار داشتند؛ اما پس از آنکه فرزند وی (سید صدر الدین) به مقام مرجعیت نایل آمد و در شهر اصفهان مرجعیت تامّه پیدا کرد، این تیره از خاندان شرف الدین به «صدر» تغییر نام دادند.

مرحوم آیةالله سید عبدالحسین شرف الدین (۱۳۷۷ – ۱۲۹۰ ق) که خود عالمی بزرگ از این خاندان، است کتاب مستقلی به نام «بغیة الرّاغبین» در باره بزرگان این دودمان نوشته است.

تحصیلات

وی بعد از سپری کردن دوره دبستان، دروس ادبیات را تا دوره سطح نزد اساتید معروف مشهد مقدس آموخت. از آنجا که حوزه مشهد از نظر علوم ادبی در سطح عالی بود، وی از ادبیات قوی برخوردار بود. دروس مغنی و مطوّل را با شهید مطهری مباحثه می کرد و انس این دو بزرگوار به اندازه ای بود که بعد از عزیمت ایشان به قم، شهید مطهری نیز به قم هجرت نمود.

وی دروس سطح را از اساتید بزرگ حوزه قم فرا گرفت. خود وی در خاطره ای نقل می کرد که تمام کتاب مکاسب را با شهید سید اسدالله مدنی قبل از اذان صبح در بالای سر حضرت معصومه(س) مباحثه می کرد.

سید رضا صدر، درس خارج فقه و اصول را از محضر پدر بزرگوارش و آیةالله العظمی سید محمد حجت کوه کمره ای، تا پایان عمر آن دو بزرگوار، آموخت. مدتی هم در درس فقه آیةالله العظمی بروجردی شرکت کرد و از

صفحه ۲۱۷

محضر آیةالله سید محمد محقق داماد نیز استفاده های زیادی برد.

آن مرحوم به خاطر نبوغی که داشت، در سنین جوانی به درجه اجتهاد رسید و در ضمن تحصیل، دروس حوزه را تدریس می کرد و از استادان نامدار حوزه به شمار می رفت.

ایشان از شاگردان ممتاز حضرت امام(قدس سره) به شمار می آمد و دروس فلسفه و عرفان را از محضر آن حکیم فرزانه فرا گرفت. وی در این زمینه چنین فرموده است:

«پنج یا شش نفر بودیم که تقریباً پنج سال نزد حضرت امام(ره) عرفان خواندیم و این درس از روی متن خاصی نبود؛ بلکه از مطالبی بود که سینه به سینه از دیگر اساتید عرفان به وی رسیده بود.»

و زمانی که امام(قدس سره) به نجف اشرف تبعید شده بودند، از ایشان می خواهند که حتماً اسفار و دیگر کتب فلسفی را در قم تدریس کنند که ایشان هم می پذیرند.

فعالیت های تبلیغی

ایشان از سال ۱۳۲۸ ش. درس های اخلاق را شب های پنجشنبه در قم منزل پدری خود (نزدیک حرم، کوچه بهار) شروع کرد. این درس تا سال ۱۳۴۶ ش. که به تهران عزیمت کرد، ادامه داشت. این درس ها چنان جامع و نافذ بود که هنوز هم بسیاری از فضلای قم خاطره آن را فراموش نکرده اند. درس اخلاق او با عمل توأم بود. وی نمونه بارز این حدیث امام صادق(ع) بود که به شیعیانش فرمود: «کونوا دعاةٌ للناس بالخیر بغیر السنتکم»(۴)

صفحه ۲۱۸

در سال ۱۳۴۶ ش. از قم به تهران عزیمت نمود و در مسجد امام حسین(ع)، در شرق تهران، به اقامه نماز جماعت و ایراد سخنرانی به مناسبت های مختلف (مانند ماه رمضان، ولادت ها و شهادت های اهل بیت(ع)) پرداخت. این سخنرانی ها با استقبال بی نظیری مواجه شد و تأثیرات عمیقی در مردم ایجاد کرد؛ چنان که هنوز هم اثر معنوی آن باقی مانده است. به علاوه، در آنجا درس فلسفه و خارج فقه و اصول نیز تدریس می کرد و هر روز افراد زیادی جهت پرسیدن مسائل شرعی و غیره به ایشان مراجعه می کردند.

وی در سال ۱۳۵۷ ش. مجدداً به قم برگشت و مدت شانزده سال در یکی از شبستان های مسجد امام حسن عسکری(ع) به اقامه نماز جماعت و سخنرانی و تدریس پرداخت.

فعالیت های سیاسی

به دنبال ارتحال آیةالله العظمی سید محسن حکیم، تلگرافی از طرف روحانیان تهران به محضر حضرت امام(قدس سره) در نجف مخابره شد که آیةالله سیدرضا صدر یکی از امضاء کنندگان آن بود.

متن تلگراف چنین است:

«بسم الله الرّحمن الرّحیم. عراق – نجف اشرف.

محضر مقدس آیةالله العظمی آقای خمینی، مرجع تقلید (متّع الله المسلمین بطول بقائه) رحلت حضرت آیةالله العظمی آقای حکیم را به حضور پیشوای عظیم الشأن و جامعه روحانیت تسلیت عرض نموده، عظمت و پیشرفت اسلام و مسلمین را در سایه

صفحه ۲۱۹

اقدامات و رهبری های آن مرجع عالی قدر با همکاری روحانیت، از درگاه قادر متعال خواستاریم. تاریخ: خرداد ۱۳۴۹ ه’ .ش.»(۵)

ویژگی های اخلاقی

برخی ویژگی های آن مرحوم، به نقل از بزرگان، از این قرار است:

۱ – چهره ای شاد و خندان و جذّاب و قامتی رسا داشت.

۲ – از استعدادی درخشان، ذهنی پویا و درکی عمیق برخوردار بود؛ به طوری که مطالب را سریع فرا می گرفت و به ذهن می سپرد. عده ای از بزرگان به این مطلب اشاره داشته اند که سخن آنان را می آوریم.

علامه بزرگوار سید عبدالحسین شرف الدین در این زمینه چنین می نگارد:

«اولین فرزند سیدصدر الدین، فرزند نیکوکار، بزرگوار، شایسته بی همتا آقا سیدرضا است. در اوّل محرّم الحرام سال ۱۳۷۲ ق. ایشان را در شهر صور(۶) زیارت کردم. در او استعدادی درخشان یافتم که هنگام طرح مباحث علمی، نبوغ و درک ایشان بروز پیدا می کند. او عالمی والامقام، صاحب نظری محکم، دارای روشی دقیق و استدلالی قوی است. در مباحث علمی در عین جوانی می تواند برمتفکران صاحب نام چیره شود. (فتبارک الله احسن الخالقین)(۷) که نبوغ علمی به او عنایت فرمود. با این که جوان است، دوره های طولانی و سخت علمی را طی می کند. چشم ها روشن؛ چون او علوم آل محمد(ص) را حافظ و پرچمدار هدایت برای امت اسلامی خواهد بود و ما خاندان شرف الدین

صفحه ۲۲۰

خوشحالیم که این خانواده بزرگ به وسیله ایشان استمرار پیدا خواهد کرد و بهترین جانشین برای نیکان این خاندان خواهد بود.»

مرحوم آیةالله شیخ مرتضی آل یاسین – از علمای بزرگ کاظمین – نیز چنین فرموده اند:

«الآن هجده سال است که ما آقا سید رضا صدر را می شناسیم و او را در علوم گوناگون از دیگران برتر می بینیم. او در علومی چون: صرف، نحو، منطق، ریاضی، طبیعی، ادبیات عرب و فارسی و برخی از زبان های خارجی به مراتب بالایی دست یافته و ذخیره خوبی برای آینده فرهنگ اسلامی است.»

آیةالله سید موسی زنجانی، که از دوستان و نزدیکان آن مرحوم هستند، بعد از وفات وی در باره بُعد علمی ایشان چنین فرمودند:

«من هرچه نظر کردم در حوزه علمیه قم، فردی چنین جامع الاطراف و پر اطلاع که بر اغلب علوم اسلامی در سطح عالی مسلط باشد، غیر از ایشان نیافتم.»

شهید بزرگوار علامه مطهری، در نامه ای به هیئت مؤّسس حسینیه ارشاد برای تشکیل شورای عالی روحانی به عنوان یک مرکز اجتهادی و فتوایی دوازده نفر از بزرگان علما را معرفی می کنند که مرحوم آیةالله سید رضا صدر یکی از آنان بوده است.

بزرگان دیگری چون حضرات آیات: شهید محراب صدوقی، حاج میرزا عبدالله مجتهدی و حاج سیدهادی خسروشاهی نیز به توصیف علمی و شخصیتی آن مرحوم پرداخته اند که جهت اطلاع از سخنان شان، مطالعه کتاب

صفحه ۲۲۱

«امام موسی صدر» توصیه می شود.

۳ – علاقه به اهل بیت(ع)

این شیفتگی به حدّی بود که به هنگام ذکر مصیبت اهل بیت، دانه های اشک برگونه هایش جاری می شد. ارتباط معنوی او با خاندان عصمت و طهارت، موجب شده بود تا او دلی کنده از سوز و گداز داشته باشد، به طوری که هنگام خواندن دعای پرفیض کمیل، حالتی به او دست می داد که دیگران بسیار تحت تأثیر آن قرار می گرفتند.

۴ – تواضع و فروتنی. هنگام حضور در مجالس ترحیم، در میان مردم عادی می نشست تا امتیازی برای خویشتن قائل نشود. با این که در عالی ترین سطح علمی قرار داشت، هیچ گاه خود را در معرض مرجعیت قرار نداد و با وجود خواهش و اصرار زیاد دوستان و ارادتمندان برای انتشار رساله، آن را چاپ و منتشر نکرد.

۵ – تلاش و پشتکار. ۶۵ سال مجدّانه به کسب فضایل اخلاقی، تربیت دانش پژوهان حوزوی و غیر حوزوی، تدریس و تألیف اشتغال داشت و هرگز در این راه خستگی به خود راه نداد؛ حتی تا حدود دو ساعت قبل از وفاتش مشغول تدریس بود. آثار باقیمانده از ایشان، حکی از این ویژگی است.

۶ – نفوذ کلام و حافظه بسیار قوی. آیةالله سیدرضا صدر، سالیان متمادی، در ماه های مبارک رمضان در شبستان بزرگ مسجد گوهرشاد مشهد سخنرانی می کرد که با استقبال بسیار زیادی همراه بود.

اینجانب (سید باقر خسرو شاهی) در نیمه شعبانی که در مسجد امام حسین(ع) تهران پای منبر او بودم، خود شاهد بودم که ایشان دو ساعت اشعار بسیار شیوایی از حفظ در وصف امام زمان(عج) خواندند.

صفحه ۲۲۲

در مجلسی که به دعوت مرحوم آیةالله سید احمد خوانساری در مسجد سید عزیزالله تهران جهت حمایت از کشورهای خطّ مقدم «جنگ رمضان» که بین اعراب و اسرائیل به وقوع پیوست، آیةالله سید رضا صدر به جهات مختلف از جمله تسلط به زبان عربی روز، تنها کسی بودند که در این جلسه سخنرانی می کردند. این در حالی بود که در این مجلس، اغلب سفیران کشورهای عربی و اسلامی و شخصیت های بزرگ اسلامی حضور داشتند.

۷ – ساده زیستی. زندگی او مانند یک طلبه معمولی بود و مدتی زیاد در خانه موروثی پدری زندگی می کرد. عده ای از مریدانش، وقتی این وضعیت را دیدند، تصمیم گرفتند که از وجوه شرعیه خانه ای برایش خریداری کنند؛ اما او نپذیرفت.

۸ – آشنایی با ادبیات و شعر فارسی. این امر به حدّی بود که حتّی به نقد و تحلیل شعر و ادب فارسی می پرداخت و نظر خویش را ارائه می داد. از جمله مطلب زیر است که نقل آن، خالی از لطف نیست:

«به نام او. انصاف آن است که آقای مکی در بین گلستانی که پدید آورده، زحمتی بسیار کشیده و رنجی فراوان برده و خدمتی بی سابقه به زبان فارسی انجام داده که نظیرش به نظر نرسیده است.

آقای مکی درین کتاب دو ابتکار از خود نشان داده که ارزشمند و پربها می باشد: یکی آنکه علمی بر علوم شعر و ادبیات فارسی افزوده که بایستی آن را «رباعی شناسی» نام نهاد و اهل ادب می دانند که رباعی سرایان به جز دو نفر: خیام و باباطاهر، در تاریخ شعر کمتر مورد نظر قرار گرفته اند؛ با آنکه نخستین رباعی پس از اسلام به زبان فارسی در هجو زیاد، فرماندار کوفه بوده است:

آب است

نبیذ است

صفحه ۲۲۳

عصارات زبیب است

سمیّه رو سبیذ است ابتکار دوم، نشان دادن شعر فارسی است به دنیای بشری، که از نظر معارف و دانش چقدر در سطح عالی قرار دارد که تنها رباعی های غنی آن در بسیاری از موضوعات مختلف سخن گفته و حقّ سخن را ادا کرده است و این از افتخارات فرهنگی ایرانیان است. آیا چنین فضیلتی در ادبیات زبان های دیگر دنیا دیده می شود؟

وقتی که رباعی های شعر فارسی این قدر غنی باشد، پس اگر بگوییم شعر فارسی به طور کلّی از غنی ترین شعر جهان می باشد، سخن به گزاف نگفته ایم.

این گلستان نیز فشرده ای است از تاریخ حیات بسیاری از شاعران زبان فارسی که خواننده را به زمان و عصر او آگاه می سازد.

متعجب است که آقای مکی از دو شاعر بزرگِ پارسی گوی شبه قاره هند: بیدل و محمد اقبال، یادی نکرده است. اهل ادب، بیدل را در ردیف حافظ می دانند و اقبال، بنیانگذار کشور اسلامی پکستان است!

کنون سخن را به ذکر یک رباعی از فیلسوف فرزانه آقا علی حکیم زنوزی، معاصر ناصرالدین شاه، پایان می دهیم:

عاشق به مکان در طلب جانان است

معشوق برون ز حیطه امکان است

ناید به مکان آن نرود این زمکان

این است که درد عشق به درمان است

معشوق، ظهور در امکان دارد.

عاشق اگر به فنا رسید،

از امکان بیرون می رود.

پس درد عشق، درمان دارد.

سیدرضا صدر»

گفتنی است که آیةالله سید رضا صدر، از طبع شعر نیز بهره مند بود و

صفحه ۲۲۴

اشعارش در دیوان شعر گرد آمده است.

تألیفات

ایشان با تلاش بی وقفه خویش، ضمن تدریس، خطابه و تربیت طلاب، توانست تألیفات و آثار قلمی زیادی براساس نیاز فرهنگی جامعه از خویش به یادگار بگذارد. از این آثار برخی به زیور طبع آراسته شده و تعدادی هنوز به چاپ نرسیده اند.

الف) کتاب هایی که فعلاً به چاپ رسیده اند، عبارتند از:

۱ – التعلیقة علی العروة الوثقی (نظریات فقهی وی است که به صورت حاشیه بر کتاب العروةالوثقی نگاشته شده است)؛

۲ – استقامت؛

۳ – تفسیر سوره حجرات (تفسیری نو و اخلاقی از سوره حجرات)؛

۴ – پیشوای شهیدان (شرح زندگانی امام حسین(ع) از تولد تا شهادت)؛

۵ – حُسن یوسف (این کتاب که تفسیر سوره یوسف است، به وسیله حجةالاسلام شیخ مهدی غروی قوچانی در بیروت به عربی چاپ شده است)؛

۶ – دروغ؛

۷ – حسد؛

۸ – راه قرآن؛

۹ – رساله ای در قرآن شناسی؛

۱۰ – رساله ای در «العدالة فی الفقه»؛

۱۱ – راه علی(ع)؛

صفحه ۲۲۵

۱۲ – راه محمد(ص)؛

۱۳ – راه مهدی(عج)؛

۱۴ – زیارتنامه امام رضا(ع)؛

۱۵ – زن و آزادی؛

۱۶ – زیر درختان سدر (مجموعه داستان)؛

۱۷ – سخنان سران کمونیسم در باره خدا؛

۱۸ – فلسفه آزادی؛

۱۹ – مرد وفا؛

۲۰ – مقدمه غایةالمرام؛

۲۱ – مقدمه نامه دانشوران؛

۲۲ – محمد فی القرآن؛

۲۳ – نشانه هایی از او (دو جلد)؛

۲۴ – نگاهی به آثار شیخ طوسی؛

۲۵ – یوم الانسانیه، راجع به حدیث غدیرخم؛

ب) کتاب هایی که هنوز از مؤلف به چاپ نرسیده اند، عبارتند از:

۱ – الاجتهاد و التقلید (فقه استدلالی)؛

۲ – المسیح(ع) فی القرآن (این کتاب به وسیله مرحوم علی حجتی کرمانی ترجمه شده است)؛

۳ – اربعون و مأتا مسئلة فقهیه (دویست و چهل سؤال فقهی)؛(۸)

۴ – ارث الزوجه (این کتاب فقه استدلالی است و به پیشنهاد آیةالله العظمی بروجردی(قدس سره) نوشته شده است)؛

۵ – الفقه علی مذاهب اهل البیت(ع) (کتاب الصلاة)؛

صفحه ۲۲۶

۶ – القواعد الثلاث (قاعدة الفراغ و التجاوز والحیلولة)؛

۷ – الفلسفة العلیا؛

۸ – اسلام ما (معرفی اسلام به زبان ساده)؛

۹ – الجهاد و الثورة؛

۱۰ – بانوی کربلا (ترجمه کتابی است از بنت الشاطی، نویسنده معروف مصری، در باره زندگی حضرت زینب(س))؛

۱۱ – برهان صدیقین؛

۱۲ – سبد (مجموعه ای است همانند کشکول)؛

۱۳ – خلیفةالرسول الله؛

۱۴ – خواجه نصیرالدین طوسی؛

۱۵ – حاشیه بر اسفار صدر المتألهین؛

۱۶ – درست و نادرست؛

۱۷ – دیوان شعر؛

۱۸ – رسالة فی الاجزاء؛

۱۹ – رسالة فی الحکم نجاسة الباطن؛

۲۰ – رسالة فی الشبهة العبائیة؛

۲۱ – رسالة فی ملاقی (احداطراف الشبهة المحصورة)؛

۲۲ – رسالة فی مقدمة الواجب؛

۲۳ – صحائف فی الفلسفه (حاشیه بر منظومه حاج ملاهادی سبزواری)؛

۲۴ – مقدمه نهج الحق (مرحوم علامه حلّی)؛

۲۵ – نفایس الاصول.

صفحه ۲۲۷

فرزندان

از آیةالله سیدرضا صدر، شش فرزند (سه پسر و سه دختر) به یادگار مانده است. فرزندان پسر او عبارتند از:

۱ – دکتر سید کاظم صدر، سکن تهران و از اساتید دانشگاه شهید بهشتی؛

۲ – دکتر سید محمد صدر، سکن تهران و یکی از معاونان دکتر خرّازی وزیر امور خارجه؛

۳ – طلبه فاضل حجةالاسلام سید مهدی صدر، سکن قم.

نام دامادهای آیةالله صدر عبارت است از:

۱ – مرحوم شیخ علی حجتی کرمانی، از علمای فاضل تهران؛

۲ – آقای سیّد باقر خسروشاهی، که سکن تهران، از مدرسین و مسئول مدرسه علمیه شیخ عبدالحسین تهران است؛

۳ – سید محمد شبیری (فرزند آیةالله سید موسی شبیری زنجانی)، سکن قم.

وفات و محلّ دفن

بزرگ خاندان صدر حضرت آیةالله حاج سید رضا صدر، بعد از سال ها زحمت و مجاهدت علمی، در دوازدهم آبان ۱۳۷۳ ش (۲۸ جمادی الاولی ۱۴۱۵ ق). در ۷۶ سالگی مقارن ظهر، بر اثر ایست قلبی دارفانی را وداع گفت و به دیدار معبود خویش شتافت. روز بعد، پیکر پکش با حضور گسترده علما، بزرگان، بستگان و گروه های مختلف مردم از مسجد امام حسن عسکری(ع) تا حرم حضرت معصومه(س) با شکوه خاصّی تشییع شد. پس از به جای آوردن نماز به وسیله حضرت آیةالله حاج سید موسی شبیری

صفحه ۲۲۸

زنجانی، در صحن بزرگ (آینه)، حجره ۳۳ به خک سپرده شد. به پاس سال ها خدمت آن عالم بزرگ در راه فرهنگ اسلام، مراسم مختلف عزاداری و مرثیه سرائی برگزار گردید.

بدین مناسبت پیام تسلیتی از طرف مقام معظم رهبری حضرت آیةالله خامنه ای به شرح زیر صادر گردید:

«بسم الله الرّحمن الرّحیم. جناب آقای سید محمد صدر(دام بقائه)! درگذشت والد گرامی شما، عالم بزرگوار و شریف الحسب و النسب، آیةالله آقای سید رضا صدر را به خاندان معظم، مخصوصاً به والده مکرّمه و فرزندان ایشان و اصهار محترم و مکرّم آن خانواده جلیل، تسلیت عرض می کنم و رحمت و مغفرت الهی را برای آن شادروان و صبر و اجر برای بازماندگان از خداوند متعال مسئلت می نمایم.

سیدعلی خامنه ای ۱۶/ ۸ / ۱۳۷۳»

پی نوشت ها:

۱ – منابع این مقاله عمدتاً عبارتند از: امام موسی صدر؛ بغیةالراغبین، مرحوم آیةالله سید عبدالحسین شرف الدین؛ امل الامل، سید محسن جبل عاملی؛ سیری در زندگی استاد شهید مطهری؛ نامه های به جا مانده از خانواده صدر؛ مشاهدات اینجانب از زندگی آن مرحوم در زمان حیاتش .

۲ – جهت اطلاع بیشتر از زندگی وی به جلد «سوم ستارگان» حرم صفحه ۲۰۵ به بعد مراجعه شود .

۳ – جهت اطلاع بیشتر از زندگی ایشان به همان مدرک یا به کتاب گنجینه دانشمندان، شریف رازی مراجعه شود .

۴ – بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۷۶ .

۵ – اسناد انقلاب اسلامی، ج ۳، ص ۲۲۳ .

۶ – «صور» یکی از شهرهای شیعه نشین لبنان است .

۷ – برگرفته از سوره مؤمنون، آیه ۱۴ .

۸ – این کتاب حالت تمرینی دارد و مؤلف سؤالات آن را به صورت اجتهادی پاسخ داده است .

مؤلف در مقدمه کتاب اظهار داشته که اگر فردی تعدادی از این مسائل را حل کند، قطعاً مجتهد است .

نویسنده : سید باقر خسروشاهی – سید کبر میرصفی

آثار:

1. التعلیقة علی العروة الوثقی
2. استقامت؛
3. تفسیر سوره حجرات (تفسیری نو و اخلاقی از سوره حجرات)؛
4. پیشوای شهیدان (شرح زندگانی امام حسین(ع) از تولد تا شهادت)؛
5. حُسن یوسف
6. دروغ؛
7. حسد؛
8. راه قرآن؛
9. رساله ای در قرآن شناسی؛
10. رساله ای در «العدالة فی الفقه»؛
11. راه علی(ع)؛
12. راه محمد(ص)؛
13. راه مهدی(عج)؛
14. زیارتنامه امام رضا(ع)؛

فراهانی، ملاّ محمد

نام های دیگر: کربلایی کاظم

موطن: ساروق از توابع فراهان اراک

تاریخ وفات: ۱۳۷۸قمری

منبع: ستارگان حرم شماره ۱۵

فروغ ساروق

ملاّ محمد کاظم، مشهور به «کربلایی کاظم» در سال ۱۳۰۰ ق. در یکی از روستاهای فراهان ارک به نام «ساروق» دیده به جهان گشود. صفای روح و سادگی، در کنار حافظه و استعداد کم، موجب شد تا وی نتواند به مکتب رَود و خواندن و نوشتن را بیاموزد. زراعت و انس با طبیعت از همان آغاز، محمد کاظم را به سوی تأمل و تفکر در آفریده های هستی بخش سوق می دهد و توجه وی را به خلقت و عظمت خداوند دو چندان می کند.

کاظم از سحرگاه تا شامگاه به همراه پدر مشغول به زراعت می شد و خستگی کار هیچ گاه وی را از انجام فرایض دینی باز نمی داشت.

عطش وی در شناخت مرز بایدها و نبایدهای زندگی و مراعات حلال و حرام تا بدان جا بود که با ورود هر روحانی به روستا، به سوی وی می شتافت

صفحه ۱۲۶

و مسائل دینی خود را مطرح و پاسخ پرسش هایش را دریافت می کرد.

در یکی از جلسات موعظه و منبر، از روحانی این مطلب را می شنود که: «هرکس خمس و زکات خود را ندهد و با آن پول، لباس بخرد و نماز بخواند، نمازش باطل می شود و پرداخت خمس و زکات در اسلام واجب است.»

این جمله، کاظم را سخت در خود فرو می برد و انقلابی درونی در وجودش به پا می کند. با خود می اندیشد: مگر نه این است که این حکم خدا است و باید آن را به جای آورد و در زندگی پیاده کرد؟!

او پس از بازگشت به خانه، با ادب و احترام موضوع پرداخت خمس را با پدر در میان می گذارد و بر این نکته تکید می کند که اگر کسی خمس و زکات ندهد و با آن پول، لباس بخرد و با آن نماز بخواند، نمازش باطل است. او بدین طریق سعی داشت تا پدر را به دادن خمس اموال ترغیب کند.

اما پدر به سخنان فرزند توجه نمی کند و او را از پیگیری چنین موضوعی مورد عتاب قرار می دهد. کاظم خطاب به پدر می گوید: «تا حال که نمی دانستی، مسئله فرق می کرد؛ حال که دانستی باید عمل کنی».

اصرار کاظم بر پرداخت خمس هیچ سودی نمی بخشد. از این رو، تصمیم می گیرد تا از روستا هجرت کند.

کاظم راهی شهر می شود و در آنجا به کارگری مشغول می شود تا شاید با دستمزد آن غذا و پوشک برای خود تهیه کند.

اهالی روستا در رفت و آمد به شهر و مشاهده کاظم با لباس کارگری در جمع کارگران، نزد پدر وی لب به شکوه می گشایند و کارگری کاظم را در حالی که پدر زمین زراعتی بسیار دارد، نوعی عار برای وی قلمداد می کنند.

پدر ناچار به شهر می رود و کاظم را مجبور به بازگشت به روستا می کند.

صفحه ۱۲۷

کاظم مجدّداً پدر را به دادن خمس مال خود ترغیب می کند؛ اما پدر نمی پذیرد و بار دیگر کاظم راهی شهر می شود و به کارگری مشغول می شود.

پس از مدتی اهالی مجّدداً بین پدر و کاظم وساطت می کنند و کاظم را به روستا برمی گردانند؛ ولی این بار وی پدر را تهدید می کند که اگر خمس نپردازی، جایی می روم که هرگز دستت به من نرسد. پدر پیشنهاد می دهد که کاظم در قطعه زمینی به همراه هشت بار گندم به زراعت مشغول شود. کاظم به این شرط که پدر در کسب و کار و زراعت وی دخالت نکند، آن را می پذیرد.

کاظم با شرکت یکی از دوستانش زمین را کشت می کند و سال نخست، پس از برداشت محصول و تقسیم آن با دوست خود، نصف سهم خودش را بین فقرا تقسیم می کند و نصف دیگر را برای خود نگه می دارد. هنگامی که پدر ماجرا را می شنود، به کار کاظم اعتراض می کند و می گوید: هدف من از دادن زمین و گندم، تقسیم آن بین مردم نیست؛ بلکه مقصود من سر و سامان گرفتن تو است. ولی کاظم با متانت شرط خود را مبنی بر عدم دخالت او در کارها، متذکر می شود.

کاظم سال آینده نیز به همین ترتیب با کمک دوستش زمین ها را کشت می کند. یک روز پس از جمع کردن گندم، در خرمن هرچه منتظر می مانند که باد بوزد تا گندم را از کاه جدا کنند، بادی نمی وزد. از این رو، دوستش را به ده می فرستد و می گوید: تو به ده برو و من پس از جارو کردن دور خرمن، به ده باز می گردم. کاظم پس از جارو کردن خرمن، ساعات باقی مانده تا غروب رإ؛ک ک مشغول جمع آوری علوفه می شود و غروب آفتاب با بردوش گرفتن علوفه ها رهسپار روستا می شود.

صفحه ۱۲۸

دو سیّد جوان

نزدیک ده به دو سیّد جوان با سیمایی نورانی که به سوی وی می آمدند، برخورد می کند. آن دو، آدرس امامزاده روستا را می گیرند که در ابتدای روستا با فاصله کمی نزدیک هم قرار داشتند. کاظم بار بردوش پیشاپیش آن دو سیّد به راه می افتد و به طرف امامزاده ها حرکت می کند. به در امامزاده که می رسند، او در بیرون امامزاده بارخود را بر زمین می گذارد و پس در آوردن کفش هایش وارد امامزاده می شود و در حالی که آن دو سیّد مشغول خواندن زیارتنامه هستند، او ضریح را طواف می کند و بر آ ن بوسه می زند. پس از زیارت او، دو سیّد را به امامزاده دیگر می برد و آن دو مشغول خواندن زیارتنامه و وی نیز مشغول دور زدن و بوسیدن ضریح می شود که در این هنگام یکی از آن دو جوان دست برشانه وی می گذارد و به دیوار بالای ضریح اشاره می کند و می گوید: این آیات را بخوان! کاظم می گوید: من مکتب نرفته ام و سواد خواندن ندارم. جوان می گوید: تو می توانی بخوانی. هرچه وی انکار می کند، آن دو سیّد نیز برگفته خود پافشاری می کنند. به ناچار کاظم به آن قسمت دیوار می نگرد و با کمال ناباوری می بیند آیاتی با نور سبز بر دیوار نوشته شده است؛ به طوری که نور آن تمام فضای امامزاده را روشن کرده است و شروع به خواندن آن آیات می کند: (انّ ربّکم الذی خلق السّموات والارض فی ستة ایام ثمّ استوی علی العرش یغشی اللّیل النّهار یطلبُهُ حثیثاً والشمس والقمر والنجوم مسخراتٍ بامره الا له الخلق والامر تبارک الله ربُّ العالمین اُدعوا ربکم تضرعاً و خفیة انه لا یحبّ المعتدین و لا تفسدوا فی الارض بعد اصلاحها و ادعوه خوفاً و طمعاً انّ رحمت الله قریبٌ من المحسنین)

کاظم پس از خواندن آیات، به خود می آید و از این که توانسته است قرآن

صفحه ۱۲۹

بخواند، شگفت زده می شود. شگفتی او هنگامی دو چندان می شود که می بیند از آن دو سیّد جوان، دیگر خبری نیست. با خود فکر می کند که شاید به امامزاده دیگر رفته اند؛ اما وقتی به آنجا می شتابد، آنجا هم آنها را نمی بیند. باز به جای قبلی خود باز می گردد و آیات را به همان صورت نورانی می بیند؛ ولی آن دو جوان را نمی یابد. به خیال این که به روستا رفته اند، به طرف ده حرکت می کند. نزدیک ده با حیرت به خود می گوید: «آنها به ده نرفته اند و شاید هنوز در امامزاده ها هستند!» و باز بر می گردد. رفت و برگشت کاظم به امامزاده ها، از شب تا اذان صبح بارها تکرار می شود. در این رفت و آمدها او احساس می کند که حافظ همه قرآن شده است. صبح فرامی رسد و او نا امید از یافتن آنها، به ده نزد دوستش باز می گردد. دوستش با تعجب می گوید: ما گمان می کردیم که گرگ ها تو را دریده اند؟! کاظم بی درنگ و با صداقت خاصّی به دوستش می گوید که حافظ کلّ قرآن شده است. دوستش ناباورانه او را ملامت می کند. و چون می دانست کاظم بی سواد است، ادّعای او را انکار می کند. به هرحال، هردو نزد امام جماعت مسجد می روند و کاظم تمام ماجرا را برای امام جماعت تعریف می کند. امام جماعت با تکیه بر این نکته که «شاید خواب دیده و یا خیالاتی شده ای» وی را به تأمل در سخنان خود فرا می خواند؛ اما کاظم بر گفته خود اصرار می ورزد. در این هنگام امام جماعت قرآنی می آورد تا وی را بیازماید؛ ولی کاظم بدون تأمل به همه پرسش ها پاسخ می دهد.

امام جماعت ادعای کاظم را می پذیرد. اهالی پک و ساده روستا که چنین می بینند، بر سر کاظم می ریزند و تمام لباس های وی را تکه تکه می کنند و به عنوان تبرّک، هریک تکه ای را برمی دارند. امام جماعت که جان کاظم را در معرض خطر می بیند، او را از دست مردم می رهاند و به منزل می برد.

صفحه ۱۳۰

دیدار آیةالله مکارم شیرازی

حضرت آیةالله مکارم شیرازی از جمله کسانی است که در ایّام تبلیغ در ملایر به دیدار کاظم، که در آن هنگام به کربلایی کاظم و ملاّ کاظم شهرت یافته بود، شتافت. ایشان نقل کرده است، که با تلخیص و تصرف، ذکر می شود:

«حدود چهل سال قبل برای تبلیغ در ایّام محرّم به اطراف ملایر به نام حسین آباد رفته بودم. گفتند: در اینجا پیر مردی است که حافظ تمام قرآن است. او کشاورزی ساده است که موهبتی بزرگ نصیبش گشته و حافظ تمام قرآن شده است. تصمیم گرفتم او را امتحان کنم. پس از آزمون، دیدم این مرد دهاتی و بی سواد با تسلط کامل به سؤالات پاسخ می گوید. در آن روز هنوز وجود این مرد در محافل علمی به اصطلاح کشف نشده بود و در قم از او خبر نداشتند. من پس از بازگشت به قم این ماجرای جالب را به عنوان ره آورد این سفر، برای دوستان شرح دادم. بعد از مدتی بعضی از علاقه مندان، او را به قم دعوت کردند و آوازه او همه جا پیچید. خدمت مراجع عظام و آیات بزرگ مخصوصاً آیةالله العظمی بروجردی رسید و طلاب در مدرسه فیضیه مثل پروانه اطراف وجودش را گرفتند و اگر کسی از دور این منظره را می دید، تعجب می کرد که این مرد ساده دهاتی با همان لباس محلّی در میان این جمع طلاب چه می کند و چه می گوید! ولی واقعاً او از نظر تسلط بر آیات قرآن، چون چشمه جوشانی بود و طلاب همچون تشنگان بر گرد این چشمه.

گاه بعضی از طلاب چند جمله از آیات قرآن را تلفیق می کردند و می گفتند: این آیه در کدام سوره است؟ او خنده ای می کرد و گفت: جمله اوّل در فلان سوره و قبل و بعدش این است، و جمله دوم در فلان سوره و قبل و بعدش چنین است. گویی همه قرآن، یکجا در مقابل چشمش بود. جای آیات

صفحه ۱۳۱

را نیز دقیقاً می دانست؛ مثل این که لوحی بزرگ در برابر او است.

من با آن که آدم دیرباوری هستم، در تماس های مختلفی که با او داشتم، مطمئن شدم مسئله عادی نیست و یک جریان الهی در کار است.

از حفظ قرآن مهم تر، پیدا کردن آیات بود. هر قرآن، با هرچاپی که به او می دادند و می گفتند: فلان آیه را بیاور، مثل استخاره کردن با قرآن که قرآن را باز می کنند، قرآن را می گشود و آیه در همان صفحه یا صفحه قبل و بعد از آن بود. من این مسئله را با چشم دیدم و تفسیری برای آن جز یک امداد الهی نیافتم؛ زیرا در مورد حفظ قرآن ممکن است کسی بگوید حافظه او بسیار قوی است (و البته این طور هم نبود؛ و او حافظه ای بسیار ضعیف داشت.)؛ ولی پیدا کردن فوری آیات، آن هم نه از روی یک قرآن معیّن، بلکه از قرآن های کاملاً مختلف و متفاوت چاپی و خطّی و ریز و درشت، امری نیست که بتوان از طریق مادّی تفسیری برای آن یافت.

جالب این که عالم بزرگوار، مرحوم حاجی میرزا مهدی بروجردی منشی مخصوص و مشاور معروف آیةالله العظمی حائری یزدی مؤسس حوزه علمیه قم، مشغول تألیف کتابی به نام برهان روشن در عدم تحریف قرآن بود و با علاقه عجیبی این مسئله را تعقیب می کرد و سرانجام این کتاب را منتشر ساخت. یک روز اطلاع یافتم که او در صدد تماسی نزدیک با کربلایی کاظم است. معلوم شد که ایشان می خواهد یکی از دلایل عدم تحریف قرآن را این موضوع معرفی کند؛ زیرا مسلّماً قرآنی که کربلایی کاظم با امداد غیبی حفظ شده، قاعدتاً باید قرآن اصلی باشد؛ چون کمترین تفاوتی در میان آنچه کربلایی کاظم می خواند، و با قرآن موجود، وجود ندارد».

صفحه ۱۳۲

دیدار با صدرالدین محلاتی

شیخ صدرالدین محلاتی از دانشمندان شیراز می گوید: «من این مرد را در تهران ملاقات نمودم و ملاقات با ایشان اثر عمیق و فراموش نشدنی در من ایجاد کرد.

این مرد، موسوم به کربلایی کاظم کریمی، مردی است بی سواد و عامی و هیچ گونه توانایی برنوشتن و خواندن ندارد؛ ولی به طرز شگفت آوری حافظ تمام قرآن می باشد. عجیب است که تا یکی از آیات یا جمله های مشابه را می خوانند، بدون فکر و تردید می گوید که در این سوره چند جای آن، این آیات مشابه و یا این جمله های مشابه است. و عجیب تر این که هر قرآنی با چاپ های مختلف به دست او بدهند و آیه ای را از او بخواهند که پیدا کند، فوراً قرآن را باز می کند و با یک ورق برگرداندن به طرف راست یا چپ، آیه را نشان می دهد.

روزهای جمعه معمولاً در منزل حضرت آیةالله زاده مازندرانی (پسر شیخ زین العابدین مازندرانی که در مشروطه نقش به سزایی داشت)، در تهران تا ظهر مجلسی منعقد بود و عده زیادی از دوستان و ارادتمندان ایشان از هر طایفه و صنفی حضور می یافتند.اتفاقاً در یکی از روزهای جمعه کربلایی کاظم در جلسه حضور پیدا می کند. آقای آیةالله زاده راجع به موهبت الهی که نصیب این مرد شده، صحبت می کند و عده زیادی از حضّار مجلس، او را آزمایش می کنند. و قرآن های چاپ مختلف و حتی قرآن های خطّی کوچک و بزرگ در مجلس آورده می شود و هرکس که قرآنی در نزد خود داشته است و حتی قرآن های جیبی را بیرون می آورند، او را به خواندن آیات مختلفه از سوره های مختلف آزمایش می کنند.

صفحه ۱۳۳

بنده کربلایی کاظم را به منزل جناب آقای رضوی آوردم و او را به انواع و اقسام امتحانات آزمایش نمودم. آیه ای را غلط خواندم، وی گفت: نه، این درست نیست و این طور است. تعداد مکرّر در یک سوره را از او می پرسیدم فوراً می گفت چند تا است. چندین نوع قرآن به چاپ های مختلف را حاضر نمودم و از اواسط و اوایل و اواخر قرآن آیه ای را می خواندم و قرآن را به او می دادم. بلافاصله آن را می گشود و آیه منظور را نشان می داد؛ به طوری که من دچار حیرت می شدم.»(۱)

دیدار با مؤلف «گنجینه»

شیخ محمد رازی، مؤلف کتاب «گنجینه دانشمندان»، از دیگر علمایی که کربلایی کاظم را ملاقات کرده و بیش از دیگران با ایشان انس و الفت و مراوده داشته، به طوری که مدتی میزبان ایشان بوده و طبعاً در این مدت نسبتاً طولانی سؤالات متعددی از وی پرسیده است.

ایشان شرح دیدار خود با مرحوم کربلایی کاظم را این گونه می نگارد:

«مرحوم کربلایی کاظم از اهالی ساروق فراهان، حافظ القرآن، عجیب زمان بود. وی مدت چند ماهی در منزل نگارنده در قم بود. مرد عامی و بی سوادی، ولی به طوری قرآن شریف را حافظ بود که برای غیر معصوم و امام که حجت خداست، میسور نیست. و این بنده صدها بار او را تجربه و آزمایش نمودم؛ نشد که تأمل و فکر کند و جواب بدهد. هر آیه ای از آیات شریفه قرآن را که می پرسیدند، اگر از آیات مکرره بود فوراً می گفت: این آیه مشابه دارد و در فلان سوره و فلان سوره موجود است. و اگر غیر مکرّر بود، فوراً می گفت: در فلان سوره است و قبل و بعدش چنین است. به او می گفتند: این آیه را از قرآن نشان بده. و هر قرآن کوچک و یا بزرگ، خطّی یا چاپی به

صفحه ۱۳۴

دست او می دادند، با گرفتن یک قبضه از قرآن، همان آیه مطلوب را ارائه می داد.

کلیه مراجع عظام تقلید نجف و کربلا مانند مرحوم حضرت آیةالله العظمی آقای سیدابوالحسن اصفهانی و آیةالله العظمی خویی و حضرت آیةالله العظمی آقامیرزا هادی خراسانی و مراجع عظام تقلید حوزه علمیه قم، چون مرحوم آیةالله العظمی بروجردی و آیةالله العظمی حجت و آیةالله العظمی سیدمحمد تقی خوانساری و آیةالله العظمی صدر و آیةالله العظمی مرعشی نجفی و دیگران و علمای بزرگ همدان و کرمانشاه و ارک و ملایر و تهران و مشهد و غیره، وی را دیده و آزمایش و امتحان نموده و گفتند: این کار او غیر عادی و غیر طبیعی است.»(۲)

در محضر آیةالله بروجردی

آقای سیداسماعیل علوی در سال ۱۳۳۰ ش. مرحوم کربلایی کاظم را از ملایر و یا تویسرکان به قم می آورد و او را به منزل آیةالله بروجردی می برد. در این هنگام، داستان او شهرت یافته بود. در مورد ملاقات کربلایی کاظم با آیة الله بروجردی، داستان های متعددی نقل شده که در اینجا جریان را از زبان خود کربلایی کاظم می خوانیم:

«در منزل آقا، من آهسته آهسته قرآن می خواندم. دیدم همه آنها که با آقای آیةالله کار داشتند، بیکار نشسته اند. من گفتم: چرا بیکار نشسته اید؟ لا اقل تا تشریف آوردن آقا، قرآن بخوانید. باز دیدم که قرآن نمی خوانند. خود من قرآن می خواندم. آنها که دیدند من قرآن می خوانم، گفتند: تو این همه آیه ها را چطور حفظ کرده ای؟ گفتم: ما درس نخوانده ایم، همین طوری به ما موهبت شده. آنها گفتند: شما همان کربلایی کاظم هستی؟ گفتم: بله. آنها به آیةالله خبر

صفحه ۱۳۵

دادند. بعد آیةالله زود تشریف آوردند. پس از احوال پرسی، یک صفحه قرآن را بازکردند و فرمودند: دنبال این آیه را بخوان. (اذ یَعدکم الله احدی الطائفتین). آن وقت قرآن را بستند. من دنباله آیه را خواندم و گفتم: اوّل آیه، حرف «واو» دارد و شما آن را نخواندید. آیه هست: (و اذ یعدکم الله…) ایشان لبخندی زدند و حاضران با من تندی کردند و گفتند: آقا درست خوانده اند. من گفتم: شما این قرآن را بگیرید، پیدا کنید.

آنها قرآن را در آوردند، خیلی گشتند، پیدا نکردند. گفتم: بدهید برایتان پیدا کنم. قرآن را گرفتم و آیه را در سوره «انفال» نشان دادم. همه دیدند که این طور است که من خوانده ام.

بعد ایشان آیات دیگری خواندند و من دنباله آنها را قرائت کردم و گفتم: در کدام سوره و در کدام جزء است. آقا فرمودند: کربلایی کاظم! جلو بیا با هم مصافحه کنیم. من جلو رفتم با آقای آیةالله دیده بوسی کردیم. من به آقا عرض کردم: شما این همه از من پرسیدید، دیدی که من دانستم. حالا من می خواهم یک کلام از شما بپرسم. آقا تبسّمی کرد و حضّار از این سؤال من به خنده افتادند. بعد آیة الله فرمود: بپرس. پس گفتم: بگوببینم کدام سوره است که هفت حرف را ندارد؟

آقا قدری فکر کرد و فرمود: به خاطر ندارم. شما خودت بگو. من گفتم: آن سوره، «فاتحةالکتاب» است که هفت حرف ندارد و چون این هفت حرف، مربوط به هفت طبقه جهنّم است؛ آن را از فاتحةالکتاب که سوره رحمت است، برداشتند و آن هفت حرف این است: «ث، ج، خ، ز، ش، ظ، ف»

بعد کربلایی کاظم آیاتی را می خواند که این حروف در آ نها آمده است. و این حروف در کلمات «ثبور»، «جهنّم»، «خسران»، «زقّوم»، «شقوا»، «لظی» و

صفحه ۱۳۶

«فزع» آمده است.

کربلایی کاظم می گوید: «آقای آیةالله بروجردی قلم و کاغذ خواستند و اینها را نوشتند – دستور فرمودند نوشتند بعد هم صد تومان به ما انعام دادند. بعد، من هم خدا حافظی کردم و بیرون آمدم.»(۳)

نظر آیةالله میلانی

حضرت آیة الله العظمی میلانی در جواب کسانی که نظر ایشان را درباره کربلایی کاظم خواسته بودند، مرقوم فرمودند:

بسمه جلّت اسماؤه

با ایشان مجالس عدیده در نجف اشرف و در کربلا ملاقاتمان شد و جمعی از اهل علم حضور داشتند و همچنین از سایر طبقات هم بودند و به انحای کثیره و طرق مختلفه از ایشان اختبار (امتحان) شد. حقیقتاً مهارتشان در اطلاع به آیات و کلمات قرآن مجید، امری است بر خلاف عادت و موهبتی است الهیه. و بر شخصی که با ایشان قدری معاشرت نماید و به اوضاع و احوال ایشان در مراحل عادیه مطلع شود و قوّه حافظه ایشان در معرفت به جمیع خصوصیات قرآن مجید کرامت فوق العاده بوده؛ بلکه توان گفت قوّه حافظه هر اندازه قوّت داشته باشد نتواند عهده دار شود این گونه امتحانات و اختبارات را که به انحای دقیقه بسیار به عمل آمده و هو سبحانه و تعالی یهب مایشاء و لمن یشاء و له الحمد.(۴)

الاحقر محمدهادی الحسینی المیلانی

صفحه ۱۳۷

همراه با نوّاب صفوی

در همان سالی که کربلایی کاظم به قم می آید و به محضر حضرت آیةالله بروجردی مشرّف می شود، مرحوم نوّاب صفوی به قم مسافرت می کند و در آنجا دانشمند محترم جناب شیخ محمد رازی، او را از حالات کربلایی کاظم مطلع می کند. مرحوم نوّاب هنگام بازگشت، کربلایی کاظم را با خود به تهران می برد و برای وی یک جلسه مصاحبه مطبوعاتی ترتیب می دهد و خبرنگاران و روزنامه نگاران داخلی و خارجی را دعوت می کند. لذا نمایندگانی از روزنامه های اطلاعات، کیهان، آسیای جوان، مجله ترقی و چند خبرنگار خارجی و نماینده خبرگزاری های آسوشیتدپرس، یونایتدپرس و نماینده سفارت پکستان در جلسه حضور می یابند.

مرحوم نوّاب صفوی که آن روزها حرف اوّل را در صحنه سیاست ایران می زد، سخنانی را در مورد کربلایی کاظم ایراد داشت و از حضّار مجلس که در محیطی از رعب و ناباوری قرار گرفته بودند، خواست که سخنان او را عیناً در جراید نقل کنند. سپس از حاضران خواست که هر طور می خواهند کربلایی کاظم را امتحان کنند تا صدق مدّعای او را مشاهده کنند و سپس مشاهدات خود را نشر دهند.

در آغاز، نماینده پکستان که مرد فاضل و تحصیل کرده ای بود و از فنون و علوم قرآن و تفسیر نیز آگاهی داشت، سؤالاتی را مطرح کرد که در همان جا اذعان کرد این گونه آگاهی از قرآن تنها یک موهبت الهی است و کار حافظه و درس و مطالعه نیست.

سپس خبرنگاران شروع به سؤالات آزمایشی نمودند و قبل از همه، یک خبرنگار یهودی آیه ای را با اندک تغییر و با حذف یک حرکت، قرائت کرد و

صفحه ۱۳۸

گفت: بقیه آیه را بخوان. کربلایی کاظم می گوید: این آیه را غلط خواندی و صحیح آن، این است و دنباله آن چنین است.

آن خبرنگار یهودی که با دیگر خبرنگاران تبانی کرده بود، در جواب گفت: نه، این طور نیست. من آیه را کاملاً درست خواندم. آن وقت قرآن را باز کرد، به چند نفر دیگر داد و آنها هم برای این که کربلایی کاظم را به تردید بیندازند، هر کدام به قرآن نگاه کرده، گفتند: نه، اینجا دیگر اشتباه کردی؛ آیه همین طور است که این دوست می گوید. چندین نفر با تبانی قبلی قرآن ها رإ؛ک ک باز کرده به سود خبر نگار گواهی دادند؛ لیکن کربلایی کاظم در حالی که چپق خودش را چاق کرده و دودش را به هوا می کرد، گفت: من که به شما گفتم. شما اشتباه خوانده اید، در این مدت که قرآن به من موهبت شده هیچ کس نتوانسته یک غلط از من بگیرد.

خبرنگاران باز هم با سرسختی گفتند: تو خیال کردی ما هم مثل مردم ساده هستیم که تو هرچه می گویی، ما باور کنیم.

کربلایی کاظم گفت: شما هرچه می خواهید بگویید؛ آیه، همان است که من خواندم. اگر باور نمی کنید، بروید از آقایان علما بپرسید. شما همه تان درس خوانده اید. حال خواستید یک آیه از سوره النازعات را پیدا کنید، این همه معطل شدید. اگر من هم مثل شما درس خوانده بودم، مثل شما معطل می شدم؛ ولی من از روی موهبت می فهمم. آنها فوراً قرآن را بستند و گفتند: حالا همین آیه را پیدا کن. کربلایی کاظم قرآن را گرفت و فوراً آن را پیدا کرد و به آنان نشان داد.

هرکدام از خبرنگاران یک آیه ای از روی قرآن پیدا کردند و خواندند و قرآن را بستند و به کربلایی کاظم دادند که او بلافاصله آن آیات را پیدا می کرد

صفحه ۱۳۹

و نشان می داد.

در آن جلسه، مسئله پیدا کردن آیات از درون قرآن های متعدد و در بالا و پایین صفحه، برای خبرنگاران شگفت تر از قرائت قرآن بود. سرانجام با انجام صدها آزمایش، همگی اذعان کردند که مسئله کربلایی کاظم، یک موهبت الهی است.(۵)

تو سوره حمد را حفظی؟

یکی از نویسندگان مشهد نقل می کند:

در سال ۱۳۳۳ ش. مدت پانزده روز در قم، در منزل جناب آقای حاج شیخ محمد رازی سکن بودم. در این مدت، کربلایی کاظم کریمی حافظ ساروقی نیز میهمان ایشان بود. مرحوم نوّاب برای زیارت کربلایی کاظم به آنجا می آمد و به خاطر عنایتی که حضرت بقیةالله (روحی له الفداء) به کربلایی نموده و او را در یک لحظه حافظ قرآن کرده بود، به کربلایی فوق العاده احترام می گذاشت. البته خود کربلایی کاظم خیلی به این احترامات توجّهی نمی کرد.

کربلایی کاظم دارای حفظی بود که یک موهبت الهی بود. یکی از خصوصیات حیرت آورش این بود که قرآنی را به او می دادند و هر آیه را که می گفتند او به زودی قرآن را باز می کرد و همان آیه را جلو صورتش قرار می داد و آیه را بدون تأمّل با انگشت نشان می داد. عجب تر این بود که اگر کتابی مانند مکاسب شیخ انصاری و یا شرح لمعه شهید ثانی را جلوش باز می کردند، کربلایی کاظم آیه های قرآنی موجود در آن را نشان می داد؛ در حالی که آیات قرآنی در این دو کتاب درسی به خطّ ساده نوشته شده است و فرقی با دیگر نوشته ها ندارد، و گاهی فقط یک کلمه قرآنی را نوشته اند، خیلی کوتاه.

یک روز من در حالی که او را به یک نفر دیگری معرفی می کردم، گفتم:

صفحه ۱۴۰

این کربلایی کاظم سراسر قرآن را حفظ است؛ مانند ما که سوره حمد رإ؛ک ک حفظ هستیم. کربلایی کاظم رو به من کرد و گفت: حالا تو سوره حمد را خوب حفظی؟ گفتم: معلوم است که حفظ هستم. گفت: کلمه وسط سوره حمد کدام است؟ من صبر کردم که کلمات را بشمارم و بعد جواب را بگویم. او گفت: نه، همین طور بگو. گفتم: نمی دانم. گفت: کلمه وسط حمد(نستعین) است. و همین طور هم بود. من بعدها با آزمایش ها و سؤال های متعدد متوجه شدم که او علاوه بر حفظ آیات، تمام کلمات قرآن را با محاسبه دقیق می داند.

یک روز آقای میر سیّد تقوی خویی برای این جانب نقل کردند که از کربلایی کاظم سؤال شد: کدام آیه از آیات قرآن بیش از سایر آیات حرف «میم» دارد؟ ایشان گفت: این آیه (یا نوح اهبط بسلام منّا و علی امم ممن معک و امم سَنُمَتِّعُهُمْ ثم نضطرهم الی عذاب الیم)

در مورد حرف «قاف» و دیگر حروف نیز از ایشان سؤال شده بود که همه را بدون تأمّل جواب می داد و همه این امور در حفظ او همیشه حاضر بود.

سخن شهید دستغیب

شهید بزرگوار آیةالله دستغیب داستان کربلایی کاظم را در کتاب داستانهای شگفت، پس از نقل چگونگی حفظ قرآن، این گونه نقل کرده است:

«از جناب آقای میرزا حسن، نواده مرحوم میرزای شیرازی شنیدم، فرمود: مکرّر او را امتحان کردم. هرآیه را که از او می پرسیدم، فوراً می گفت: از فلان سوره است و عجیب تر آن که هرسوره را می توانست به قهقرا بخواند؛ یعنی از آخر سوره تا اوّل آن را می خواند و نیز فرمود: کتاب تفسیر صافی در دست داشتم؛ برایش باز کردم، گفتم: این قرآن است و از روی خطّ آن بخوان. کتاب را گرفت. چون در آن نظر کرد، گفت: آقا! تمام این صفحه قرآن نیست. و

صفحه ۱۴۱

روی آیه شریفه دست می گذاشت و می گفت: تنها این سطر قرآن است یا این نیم سطر قرآن است و هکذا و ما بقی قرآن نیست. گفتم: از کجا می گویی، تو که سواد عربی و فارسی نداری؟ گفت: آقا! کلام خدا نور است؛ این قسمت نورانی است و قسمت دیگرش تاریک است. و چند نفر دیگر از علمای اعلام را ملاقات کردم که می فرمودند: همه ما او را امتحان کردیم و یقین کردیم امر او خارق عادت است و از مبدأ فیّاض – جلّ و علا – به او چنین افاضه شده».

سپس شهید دستغیب اضافه می کند:

« سالنامه نور دانش سال ۱۳۳۵، ص ۲۲۳ عکس کربلایی کاظم مزبور را چاپ کرد. و مقاله ای تحت عنوان «نمونه ای از اشراقات ربّانی» نوشته و در آن شهادت عده ای از بزرگان علما را بر خارق العاده بودن امر او، نقل نموده است. تا این که می نویسد: از مجموع دست خطهای فوق، موهبتی بودن حفظ قرآن کربلایی کاظم ساروقی به دو دلیل ثابت می شود:

۱٫ بی سوادی او، که عموم اهالی ده و او شهادت می دهند و احدی خلاف آن را اظهار ننموده است.

۲٫ بعضی از خصوصیات حفظ قرآن او، که از عهده تحصیل و درس خواندن خارج است، به شرح زیر:

- هرگاه یک کلمه عربی یا غیر عربی بر او خوانده شود، فوراً می گوید که در قرآن هست یا نیست.

- اگر یک کلمه قرآنی از او پرسیده شود، فوراً می گوید در چه سوره و کدام جزء است.

- هرگاه کلمه ای در چند جای قرآن آمده باشد، تمام آن موارد را بدون وقفه می شمارد و دنباله هرکدام را می خواند.

صفحه ۱۴۲

- هرگاه در یک آیه یک کلمه یا یک حرکت غلط خوانده شود یا زیاد و کم کنند، بدون اندیشه متوجه می شود و خبر می دهد.

- هرگاه چند کلمه از چند سوره به دنبال هم خوانده شود، محلّ هرکدام را بدون اشتباه بیان می کند.

- هر آیه یا کلمه قرآنی را از هر قرآنی که به او بدهند، آناً نشان می دهد.

- هرگاه دریک صفحه عربی یا غیر عربی یک آیه مطابق سایر کلمات نوشته شود، آیه را تمیز می دهد، که تشخیص آن برای اهل فضل نیز دشوار است.»(۶)

ویژگی های اخلاقی

کسانی که کربلایی کاظم را دیده اند، خصوصیات زیر را از او نقل کرده اند:

- سادگی و بی آلایشی؛ به طوری که تا پایان عمر همان قیافه روستایی ساده را داشت.

- کم حافظگی و کم استعدادی. با وجود حفظ قرآن راجع به مسائل دیگر حافظه اش کم بود و اگر بیست بارهم فردی را می دید، اظهار ناآشنایی می کرد؛ مثلاً راه مدرسه حجّتیه را در هر روز گم می کرد و به ندرت میزبان خود رإ؛ک ک می شناخت. این از آن جهت بود که خداوند متعال می خواست روشن سازد که حفظ قرآن ایشان امری موهبتی است و عادی نیست.

- او به کسی توجه نداشت و مقام، ریاست و شخصیت دیگران اثری در او نمی گذاشت. با بزرگان و مراجع می نشست ولی این نشست و برخاست تأثیری در ایشان نداشت و همه را به یک چشم نگاه می کرد.

- با این که آن اعجاز در باره او انجام شده بود، کوچک ترین ادعایی نداشت و خود را هیچ می دید و خود را برتر نمی انگاشت و امتیازی از این جهت برای

صفحه ۱۴۳

خود قائل نبود. متواضع بود و غالباً روی زمین یا زیلو می نشست. تنها ادعای او، حافظ قرآن بودنش بود.

- او بیشتر مهمان طلبه ها می شد و هر غذایی جلویش می گذاشتند، می خورد و می گفت: «خانه غیر اهل علم نمی روم؛ چون هر وقت غذای شبهه نک بخورم، یک پرده ای روی سینه و حافظه قرآنی ام می افتد و آن قدر باید انگشت در حلقم فرو برم تا قی کنم و آن غذا بیرون بیاید و دوباره صفحه دلم پک گردد.»

- از اینکه این موهبت الهی در باره او انجام شده بود، سوء استفاده مادّی نکرد و ثروتی نیندوخت. هرگز پولی از کسی قبول نمی کرد، مگر از مرحوم آیةالله حجّت و برخی از علمای دیگر؛ آن هم به مقدار ناچیز.

- کربلایی کاظم فکر می کرد که اگر از ناحیه حفظ قرآن استفاده مالی برد، از ثوابش کم می شود و می گفت: «من نمی خواهم این معجزه خدایی را به هیچ چیز دیگر بفروشم.»

- از دیگر خصوصیات او، مداومت در تلاوت قرآن بود. از زمانی که موهبت حفظ قرآن به کربلایی رسید، در هرشبانه روز حداقل یک بار قرآن را ختم می کرد و نه تنها کارهای بدنی، بلکه کارهای فکری هم مانع قرآن خواندن او نمی شد.

- طوری بود که به هیچ وجه احتمال نمی رفت که در فکر شیطنت و حقّه بازی و سوء استفاده کردن است.

مجموعه این خصوصیات و ویژگی های اخلاقی و فردی، این حقیقت را آشکار می کند که قرآن نور است و این نور جز در قلوب نورانی و پک از جمیع پلشتی ها و رذالت ها قرار نمی گیرد و هر قلبی لیاقت و شایستگی

صفحه ۱۴۴>

پذیرش انوار حیات بخش قرآن کریم را ندارد.

چگوهر پک بباید که شود قابل فیض

ورنه هر سنگ و گلی لؤ لؤ و مرجان نشود

لذا وقتی از او سؤال می کنند که: آیا می شود که گاهی نتوانی قرآن بخوانی و آیات نورانی قرآن را ببینی؟ می گوید: «آری، هرگاه غذای شبهه نک (حلال مخلوط به حرام) بخورم، تا مدتی که این غذا در بدنم هست، پرده و حجاب جلوی چشمانم را می گیرد و آن وقت آیات شریفه قرآن را هم مانند نوشته های دیگر می بینم.»

باری، کربلایی کاظم، مرد «اُمّی» و بی سوادی که به لطف پروردگار و عنایت اهل بیت عصمت و طهارت(ع) حافظ کلّ قرآن شد، به مقامی نایل شد که وقتی بزرگ ترین مرجع تقلید شیعیان، حضرت آیةالله العظمی بروجردی در حرفی در قرآن کریم چون «فاء» یا «واو» تردید می کند که مبادا در نسخه چاپی قرآن ها اشتباهی رخ داده باشد، به دنبال کربلایی کاظم می فرستد و از او نظر می خواهد.

عدم تحریف قرآن و تفاوت علم لدُنّی با علوم دیگر، تنها پیام کرامت کربلایی کاظم در عصر کنونی نیست؛ بلکه نقش بسیار مؤثّر «لقمه حلال» در دست یازیدن به معارف الهی و تأثیر لقمه حرام در پرده افکندن بر حقایق الهی – چنان که خود وی می گفت که وقتی لقمه ای شبهه نک را می خورد تا اثرش از بین نرود، حجابی برای وی رخ می دهد پیام دیگر زندگی چنین پکمرد باصفایی است که از زخارف دنیا چشم پوشید.

به سوی رحمت ایزدی

سرانجام کربلایی کاظم، که به جرأت می توان او را سندی قطعی بر عدم

صفحه ۱۴۵

تحریف قرآن کریم به شمار آورد، در سال ۱۳۷۸ ق. در سن ۷۸ سالگی به رحمت ایزدی پیوست و در شهر مقدّس قم، در «قبرستان نو» به خک سپرده شد. قبر وی که کنون مقبره ای نسبتاً بزرگ و درخور شأن آن کرامت قرآن است، مؤمنان را به سوی زندگی بی آلایش و پک فرا می خواند.

همسر وی به نام آمنه خانم نیز در همین سال بدرود حیات گفت و در روستای ساروق به خک سپرده شد.

از این مرد و زن پک سیرت، سه فرزند به نام های اسماعیل کریمی (متولّد ۱۳۰۷) ابراهیم کریمی (متولّد ۱۳۱۰) و کبر کریمی (متولّد ۱۳۱۳) به یادگار ماند.*

پی نوشت ها:

۱ – داستان کربلایی کاظم، هیئت تحریریه مؤسسه در راه حق، ص ۲۳ .

۲ – نقل مستقیم نگارنده از سیدابوالفضل تقوی که ایشان را ملاقات نموده است .

۳ – داستان کربلایی کاظم، ص ۱۳، با تصرّف .

۴ – همان، ص ۴۱، با تصرّف .

۵ – داستان های شگفت، آیة الله دستغیب، ص ۶۶ .

۶ – گنجینه دانشمندان، شیخ محمد رازی، ج ۶، ص ۹، با تصرّف .

۷ – معجزه قرآن، کربلایی کاظم، مرد بی سوادی که ناگهان حافظ قرآن شد، سیدابوالفتح دعوتی، ص ۷۱ .

۸ – همان، ص ۷۸، با تصرّف .

۹ – همان، ص ۱۳، با تصرّف .

۱۰ – داستان های شگفت، ص ۶۴، با اندکی تصرّف .

* منابع دیگری که جریان کربلایی کاظم را به رشته تحریر در آورده اند:.

۱ – یک معجزه آشکار، اسماعیل کریمی فرزند کربلایی کاظم؛.

۲ – اعجاز ولایت، شیخ محمد رازی؛.

۳ – به خاطر تو، حسین صالح؛.

۴ – معجزه ولایت، نجم السادات حسینی .