إِیَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاكَ نَسْتَعِینُ (بخش دوازدهم)

تنها تو را مي‎پرستيم و تنها از تو ياري مي‎جوييم.

یاری‌جستن از غیر خداوند(قسمت سوم)

این آموزه در تمامی ادیان الهی مسلّم است که در سراسر هستى فقط یك غنی بالذّات وجود دارد كه هستی‌بخش و آفرینندۀ عالم است و غیر از او، هیچ وجود و ذاتى، هستىِ مستقلّی از خود ندارد. پس یارى موجودات، فقط شأن اوست و بس:

(یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ وَ اللهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ).
اى مردم، شما به خدا نیازمندید و فقط خداست كه بىنیازِ ستوده است.

خداوند سبحان در قرآن از زبان حضرت ابراهی(ع) می‌فرماید:

(اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ * وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ * وَ إِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ * وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیینِ).
آن‌كس كه مرا آفریده سپس او راهنمایی‌ام می‌كند و آن‌كس كه او مرا می‌خورانَد و سیرابم می‌گردانَد و چون بیمار شوم او مرا شفا می‌بخشد و آن‌كس كه مرا می‌میراند و سپس زندهام می‌گرداند.

قطعاً ما از خداوند براى بهبودى و عافیت استعانت می‌جوییم؛ اما خداوند براى یارى‌رساندن بندگانش راه‌هایى قرار داده است؛ پس وظیفۀ ما به‌دنبال راه درمان رفتن و مراجعه به طبیب حاذق است و البته اثر را خداوند می‌بخشد. اینکه حضرت ابراهیم(ع)می‌گوید پروردگار من خدایی است که مرا می‌خوراند و می‌نوشانَد، بدین معناست که خداوند آب و غذا را در اختیار بندگان خویش قرار داده و آن‌ها را با نیازها و امیال انسان‌ها منطبق كرده است و نیروی برداشتن این آب و توان جذب آن‌را نیز مهیّا كرده است؛ پس رواست كه بگوییم خدا ما را می‌خوراند و می‌نوشاند.

درواقع، خداوند یاری و استعانتش را از طریق اسباب و واسطه‌ها به ما می‌رساند: «أَبَى اللهُ أَنْ یُجْرِیَ الْأََشْیَاءَ إِلَّا بِأَسْبَابٍ» (خداوند ابا دارد که [کارها و] اشیا را بدون اسباب به‌جریان اندازد)؛ اما هیچ‌یک از این اسباب مستقل نیستند، بلكه ابزار و واسطه‌ای براى ادراك فیض الهی‌اند. فقط اوست که مستقل است و در یارى‌دادن به هیچ‌کمکی نیازمند نیست و هیچ‌ موجودى، عرشى یا فرشى، در کنار او نمی‌نشیند و شریکی برای او وجود ندارد. این مطلب که از آن به توحید اَفعالی تعبیر می‌شود، مبحثی مهم در سلوک معرفت الهی است: اینکه انسان بداند که هیچ‌ ‌شیئی و هیچ ‌موجودی تأثیری مستقل ندارد، بلکه هرچه هست از خداوند است.

در مسائل معنوی نیز به‌همین شکل است؛ یعنی خداوند راه‌ها و واسطه‌هایى معنوی را براى استعانت از وجود خویش قرار داده است که قرآن، فرشتگان خاص الهی، وجود مقدّس پیامبر اسلام(ص)و حضرات معصوم(ع) هستند. جایگاه والای آن‌ها در هستی و توجه بندگان به آن‌ها موجب شده است تا خداوند برای آن‌ها شأن و منزلت قائل شود و دیگران از آن‌ها استعانت بجویند؛ اگرچه هیچ‌یک مستقلاً قدرت یاری‌رساندن ندارند و هرچه دارند از خداوند است.

بنابراین، استعانت از دیگران به‌شكل کلی نه‌تنها ناروا نیست، بلكه در شریعت نیز بدان امر شده است و اساساً بناى خلقتِ خداوند در زندگى اجتماعى بشر، نیازمندبودن انسان‌ها به هم و یاری‌جستن از یکدیگر است و استعانت آن‌ها از هم هیچ‌ منافاتی با (إِیَّاكَ نَسْتَعِینُ) ندارد.

منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

Telegram.me/Ahsanalhadis