مَالِكِ یَوْمِ الدِّینِ (بخش چهارم)
قيامت؛ روز حساب و جزا
با توجه به دو معناي بيانشده براي «دين»، يعني جزا و حساب، ميتوان «يَوْم الدِّين» را «يَوْمُ الجَزاء» و «يَوْمُ الحِساب» معنا کرد. «يَوْمُ الجَزاء» در قرآن به کار نرفته است؛ اما از آنجا که قرآن، مفسر خويش است، برخي بخشهايش با ديگر قسمتها تبيين و تفسير ميشود و کلام زيباي اميرالمؤمنين(ع) نيز ناظر به همين مطلب است:
«يَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ يَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ» (بعض آن بعض ديگر را تفسير كند و پارهاى بر پاره ديگر گواهى دهد).
بر اين اساس «يَوْمُ الحِساب» تلازم و هماهنگي بيشتري با «يَوْمِ الدِّين» دارد. هرچند در قيامت جزا و پاداش الهي تحقق مييابد، معناي «يَوْمُ الحِساب» براي «يَوْمِ الدِّين» نسبت به «يَوْمُ الجَزاء» برتري دارد؛ زيرا ترکيب «يَوْمُ الحِساب» در قرآن کريم به کار رفته است، مانند:
«إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ».
درحقيقت، کساني که از راه خدا گمراه ميشوند، بهسبب فراموش کردن روز حساب، عذاب شديدي براي آنان است.
اين امر در برخي روايات نيز تأييد شده است؛ مثلاً در روايتي آمده است:
«قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ (مالِكِ یَوْمِ الدِّینِ) قَالَ الْإِمَامُ(ع): قَادِرٌ عَلَى إِقَامَةِ يَوْمِ الدِّينِ وَ هُوَ يَوْمُ الْحِسَابِ» .
امام(ع)دربارۀ آيۀ «مالِكِ یَوْمِ الدِّینِ» فرمود: يعني خداوند در برپاداشتن «يَوْمِ الدِّينِ» تواناست و آن همان «يَوْمُ الْحِسَاب» است.
قرآن کريم نيز «يَوْمِ الدِّينِ» را اين گونه معنا ميکند:
«ثُمَّ مَا أَدْرَاكَ مَا یَوْمُ الدِّینِ * یَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیئاً وَ الْأََمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلهِ».
سپس چه چيز تو را آگاه كرد كه روز حساب چيست؟ روزى كه كسى براى كسى هيچ اختيارى ندارد و در آن روز، فرمان از آنِ خداست.
قيامت عالمي است که در آن هيچکس هيچ گونه اختياري دربارۀ خود و ديگران ندارد و تمام امور منحصراً در قبضۀ قدرت خداوندِ هستيبخش است. در آن جهان، تمام ارتباطات و وابستگيهايي که در دنيا بهنوعي موجب اختيار و اقتدار بودند، از بين ميروند و بساط ولايت و اختيار براي غيرخدا برچيده ميشود و فقط اين ندا به گوش ميرسد که:
«لِمَنِ الْمُلْكُ الْیَوْمَ لِلهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ».
امروز فرمانروايى از آنِ كيست؟ از آنِ خداوند يگانۀ چيره است.
منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری
