واکاوي واژۀ «يَوْم»

کلمة «يَوْم» به «روز» معنا مي‌شود؛ اما در واقع معنايي فراتر از آن دارد. آنچه در قرآن براي اشاره به روز و بخش روشن زمان به کارمي‌رود، واژة «نَهار» است که «لَيْل» به معناي شب و بخش تاريک زمان در مقابل آن قرار دارد؛ مانند آيۀ زير:

«وَ اللَّیلِ إِذَا یَغْشَى * وَ النَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى»
سوگند به شب چون پرده افكنَد. سوگند به روز چون جلوه‏گرى آغازد.

البته گاه به مجموع شبانه‌روز نیز «يَوْم» اطلاق مي‌شود؛ مثلاً در بحث فقهيِ «خيار حيوان» که به معناي اختيار فسخ و برهم‌زدنِ معاملۀ خريد حيوانات است، تصريح مي‌شود که مهلت آن «ثَلاثَةَ أَيّام» است كه منظور سه شبانه‌روز کامل است. همچنين گاه مراد از «يَوْم»، بخش نامشخصي از عمر آدمي است؛ امام علي(ع) در نهج‌البلاغه مي‌فرمايد:

«وَ اعْلَمْ بِأَنَّ الدَّهْرَ يَوْمَانِ يَوْمٌ لَكَ وَ يَوْمٌ عَلَيْكَ».
و بدان كه روزگار دو روز است: روزى به سود توست و روزى به زيان تو.

معناي ديگر اين واژه در کلام عرب، واقعه و پديده است؛ مثلاً در کتب تاريخ عرب، اصطلاحي با عنوان «أَيّام العَرَب» متداول است که منظور از آن، همان وقايع و اتفاقات تاريخي است، مانند «يوم ذيقار». اين کاربرد در قرآن کريم نيز وجود دارد؛ مثلاً خداوند واقعۀ مهم بدر را «یَوْمَ الْفُرْقَانِ» (در روز جدایی حق از باطل)‏ و «یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ» (روزى كه آن دو گروه با هم روبه رو شدند) مي‌نامد.
کاربرد اين واژه دربارۀ قيامت و جهان واپسين نيز به همين معناست؛ زيرا قيامت به تعبير قرآن زماني است که:

«إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ»
آنگاه که خورشيد درهم پيچيده شود.

طبيعي است که در چنين اوضاعي، شب و روز از ميان خواهد رفت و اين دو پديده که از نتيجة گردش زمين به دور خورشيد حاصل مي‌شود، ديگر معنا نخواهد داشت و به گزارش قرآن کريم:

لَا یَرَوْنَ فِیهَا شَمْساً وَ لَا زَمْهَرِیراً»
در آنجا نه خورشيد را مي‌بينند و نه سرما را.

بنابراين کاربرد «يَوْم» در اسامي قيامت، مانند: (یَوْمُ الْفَصْلِ) ، (یَوْمُ التَّغَابُنِ) ، (یَوْمَ الْحَسْرَۀ) ، (یَوْمِ الْبَعْثِ) ، (یَوْمِ الْحِسَابِ) ، (یَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ) و (یَوْمِ الدِّینِ) به معناي پديدۀ نو و عالَم جديد است. البته تلازم معنايي واژۀ «يَوْم» با مفهوم روشني، به اين نکته نيز اشاره دارد که در عالم آخرت، تمام ابهامات و تاريکي‌ها زدوده شده و همه‌چيز روشن و آشکار خواهد شد؛ يعني همه‌چيز ظهور و بروز پيدا مي‌كند: «یَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ» (در آن روز كه آنان ظاهر گردند).

منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

Telegram.me/Ahsanalhadis