مَالِكِ یَوْمِ الدِّینِ (بخش اول)
مالک روز حساب.
در اين آيۀ شريفه، خداوند علت ديگري از دلايل اختصاص حمد به ذات اقدس خويش را بيان ميفرمايد. به عبارتي، آيۀ (مَالِكِ یَوْمِ الدِّینِ) دليل ديگري است بر حمد الهي؛ اما طبق آنچه بيان شد، حمد تنها به عملي تعلّق ميگيرد که سرانجامي نيکو داشته باشد و فاعلي شايستۀ بزرگداشت و تجليل است که در مسير انجام دادن فعل خويش هدفمند باشد و از فعل او نتيجهاي حاصل شود. حال، اگر خداوند سبحان شايستۀ حمد است و همه حمدها از آنِ اوست، پس بايد در خلقت انسان و آفرينشِ او غايتي وجود داشته باشد و اين آفرينش به سرانجامي نيکو و شايسته برسد. به همين سبب در اين آيۀ شريفه، سخن از روز واپسين و جهان آخرت به ميان میآيد تا اين مجموعه بدان ختم شود.
تفاوت «مالِک» و «مَلِک»
بين قاريان قرآن در قرائت واژۀ «مالِک» در اين آيۀ شريفه اختلاف است. از بين قاريان مشهور، عاصم، كسائي، خلف و يعقوب آن را به صورت «مالِک» و ابن كثير، نافع، أبوعمرو، ابن عامر و حمزه به شکل «مَلِک» خواندهاند. بنابراين پسنديده است ابتدا تفاوت اين دو واژه بيان شود.
کلمۀ «مالِک» از ريشۀ «مِلْک» مشتق شده که به معناي مالکيت است؛ اما واژۀ «مَلِک» از ريشۀ «مُلْک» گرفته شده که به معناي مُلوکيت و فرمانروايي است. مالِک کسي است که تسلط و اختيار بر اشياي خارجي دارد؛ مانند مالک خانه، مالک اتومبيل، مالک زمين و مانند آن. اين همان مسئلهاي است که به عنوان مالکيت بحث شده است و حدود و اعتبارش بيان ميشود. شرع مقدّس اسلام نيز بر آن مهر تأييد زده و آداب و مسائل آن را به دقت بررسي ميكند.
اما «مَلِک» کسي است که بر افراد و اشخاص سلطه و اختيار دارد و به اصطلاح، فردي است که «لَهُ السّياسَةُ وَ التَّدْبيرُ»؛ يعني امر و نهي و تدبير امور در دست اوست. بنابراين «مَلِک» محدودتر از «مالِک» است؛ براي مثال، سياست و تدبير هر کشور در دستان شخصي مانند رئيس جمهور است؛ اما مالِک، چه خُرد و چه کلان، فراوان وجود دارد.
حال، اينكه خداوند متعال مالِک است يا مَلِک، بستگي به شناخت و ارتباط اين وصف با عبارت بعدي، يعني (یَوْمِ الدِّینِ) دارد؛ از اين رو ابتدا بايد اين عبارت را واکاوي و مفهوم آن را مشخص کنيم؛ آنگاه به بررسي مفهوم کلي آيه بپردازيم.
(ادامه دارد)
منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری
