اَلرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ (بخش دوم)

رحمت‌گستر مهربان.

در آيۀ اولِ سورۀ حمد، يعني «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» بیان شد که سخن از آغاز کار است و هر آغازى در تحقق و ايجادش محتاج رحمتِ رحمانيه و لطف گسترده الهی و در استمرار و بقايش نيز به رحمتِ رحيميه و ويژۀ خداوند نيازمند است.
در اين آيه، «الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» به دنبال «رَبِّ الْعَالَمِینَ» مطرح شده و بيانگر اين نكتۀ مهم است همان طور که عامل اصلى در آفرينشِ هستى، رحمت الهى است كه در قالب صفات «رحمان» و «رحيم» تجلّى پيدا مي‌کند، در تربيتِ وجود و موجود نيز عامل اصلى، رحمت ذات احديت است؛ زيرا در آيۀ دوم، يعني «اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»، بحث حمد و تربيت و ربوبيت مطرح است و آيۀ سوم، مقام رحمت در ربوبيت را بيان مي‌کند.
به عبارت ديگر، از دلايلي که خداوند «رَبُّ الْعَالَمِينَ» است، رحمت اوست و الّا خداوند نيازى به تربيت موجودات ندارد؛ زيرا او غنى مطلق و مستغني بالذات است.
علاوه براين، هرجا رحمتي به ميدان مي‌آيد، شايستۀ آن مقام، حمدي نيز وجود دارد و درحقيقت، يكى از دلايل حمدِ خداوند اين است كه رحمت بى‌دريغش متوجه مخلوقات است.
به بيان ديگر، از دلايل انحصار حمد الهي، رحمت رحمانيه و رحيميۀ خداوند است؛ از همین رو مي‌فرمايد: «الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ».

نکتۀ ديگر آنکه با توجه به واژۀ «ربّ» که در آيۀ قبل آمده است، مي‌توان گفت فقط ربوبيتي به بار می‌نشیند و تربيتي موفق است که انگيزه و درونمايۀ آن، رحمت و مهربانى و عطوفت است. اگر مربى از نگاه مهربانانه و عطوف برخوردار نباشد، پيوند صحيحي با شاگردان خود برقرار نمي‌كند و هرگز در مقام تربيت توفيق نمى‌يابد؛ یعنی جان و روح تربيت را رحمت تشكيل می دهد. اين نکته به‌زيبايي در پيوند دو آيۀ «اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» و «الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» جلوه‌گر است.
همچنين از اين آيۀ مبارکه برداشت مي‌شود که تربيت دوگونه است: عام و خاص و به‌عبارتي رحمانيه و رحيميه. ربوبيت و تربيتِ عام الهى كه همه‌چيز و همه‌کس را زير پوشش می گيرد، از نوع ربوبيت و تربيت رحمانيه است؛ اما ربوبيت و تربيت خاص، اختصاص به كسانى دارد که به تربيت رحمانيه پاسخ داده و آن را به جان دريافت كرده‏ اند و حال در مرحلۀ دوم، زير چتر ربوبيت رحيميه قرار می گيرند. پس گرچه آيۀ «اَلرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» از لحاظ لفظ تكرار شده است، مفهوم جداگانه‌اي دارد.

در پايان، اين مطلب نيز درخور توجه است که چهار بار تكرار واژۀ رحمت در سه آيه از سورۀ حمد اين پرسش را به همراه دارد که چگونه مى‌شود مسلمانان، ده بار در روز، اين سوره را در نمازِهاي خود بخوانند و مخاطب آن باشند؛ اما اين رحمت در جانشان اثر نكند و نشاني از رحمت و مهرباني در وجود خويش نيابند؟