تفاوت حمد خالق و حمد مخلوق

بين حمد و ستايشي كه در قبال عمل نيكوي آدمي انجام مي‌شود و حمد و ثنايي كه براي كمال و جمال الهي صورت مي‌گيرد، تفاوتي اساسي وجود دارد که به ماهيت اين دو باز مي‌گردد. ثمره و نتيجۀ حمد و ستايش انسان به خودش باز مي‌گردد. به‌ بيان شيواي قرآن كريم:

(إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ)
اگر نيكى كنيد، به خودتان نيكى کرده‌ايد.

هنگامي كه انسان به افراد فقير و مستضعف كمك مي‌كند و شايستۀ حمد مي‌شود، درحقيقت سود و خير اين عملِ نيك به خود او باز مي‌گردد؛ زيرا با آن کار به توازن جامعه‌اي ياري رسانده است كه خود در آن زندگي مي‌كند؛ گرچه اجر اخروي نيز نصيب او خواهد شد. همچنين اگر كسي به دين خدا ياري برساند، درحقيقت در مسير تسهيل زندگي و حيات پاكيزه‌اي قدم برداشته است كه بركاتش نصيب خود او خواهد شد:

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللهَ یَنْصُرْكُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ).
اى كسانى که ايمان آورده‏ايد، اگر خدا را يارى كنيد ياري‌تان مي‌كند و گام‌هايتان را استوار مي‌دارد.

اما حمد و ثناي خداوند سبحان اينگونه نيست. حمد و ستايش حضرت حق دربردارندة منفعت و سود براي خداوند نيست و اين حمد، وظيفة بندگي است، تمام خير و سود آن به بندگان مي‌رسد و ساحت قدسي خداوند عاري از هرگونه نياز و حاجت است:

(یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ وَ اللهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ)
اى مردم، شما به خداوند نيازمنديد و فقط خداست كه بى‏نيازِ ستوده است.

از طرفي پس از ذكر(اَلْحَمْدُ لِلهِ)، عبارت(رَبِّ الْعَالَمِینَ) به عنوان وصفِ نام مباركِ «الله» آمده است و ازاين رو گروهي معتقدند اين عبارت، برمبناي قاعدة «تَعليقُ الحُكْمِ عَلَي الوَصْفِ مُشْعِرٌ بِالعِلّيَّةِ»، بر علّيت دلالت مي‌كند. اين قاعده بدين معناست كه اگر حكمي بر وصفي منوط شود، نشان مي‌دهد که وصف، علتِ حكمِ بيان‏شده است؛ براي مثال، از جملة «أَكْرِمْ زيداً العَالِمَ» (زيدِ عالم را اكرام كن) برمي‌آيد كه علتِ اكرام و احترام زيد، علم اوست.
در اين آيۀ شريفه نيز آمدن وصفِ (رَبِّ الْعَالَمِینَ) پس از (اَلْحَمْدُ لِلهِ) از همين باب است. گويا پس از بيان اينكه همۀ حمدها و ستايش‌ها متعلّق به حضرت حق است، علتِ آن بيان مي‌شود و آن اين است كه اگر جميع محامد مختص اوست، بدين دليل است كه او پروردگار همۀ عالم‌هاست. پس باز از سويداي جان بايد گفت:
(اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ).

منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

Telegram.me/Ahsanalhadis