«چرايي اختصاص حمد به خداوند»

دومین پاسخ، از واكاوی معنی و مفهومِ حمدِ ماسِوی‌الله و مخلوقات حاصل می‌شود؛ یعنی باید با ظرافت بیشتری به این پرسش پرداخت که مفهوم ستایش طبیعت یا انسان خاص چیست؟

بدیهی است هر حمدی در قبال كمالی صورت می‌پذیرد و تا كمالی نباشد حمدی تحقق نخواهد یافت. اولین كمالی كه در موجودات و آفریدگان وجود دارد، هستیِ آنان است؛ به‌عبارت دیگر، اصلِ وجودِ موجود و آفرینش و هستی او، نخستین كمال اوست و تردیدی نیست كه این كمالِ نخستین در انحصار حضرت حق است و او آفریدگار یكتای آفرینش است. ازاین‌رو هر حمد و ثنایی كه بر این كمال مترتّب باشد، درحقیقت از آنِ خداوند متعال است.

دیگر ویژگی‌ها و امتیازاتِ پسندیدۀ موجودات را نیز می‌توان به دو گروه تقسیم کرد: كمالات غیراكتسابی و كمالات اكتسابی.
گروه اول، كمالاتی است كه فرد نقشی در پیدایش آن‌ها نداشته است؛ بنابراین اگر موجودی به‌سبب آن، حمد و ستایش شود، درواقع خداوند است كه حمد شده است و این ثنا و ستایش متعلّق به اوست؛ برای نمونه، هیچ‌کس در به‌دست‌آوردن چشم شهلا، قد رعنا، ابروی كمان و گیسوی كمند نقشی ندارد و چنین كمالاتی مستقیماً به خداوند متعال مربوط می‌شود.

گروه دوم، كمالات پسندیده‌ای است كه انسان آن‌ها را با تلاش خویش و تحمل رنج به‌دست آورده است؛ اما در این مصادیق نیز که گاه از آن‌ها تعبیر به «حسنات» می‌شود، هدایت كننده و گشاینده، خداوند سبحان است. درواقع، هر عمل نیكی كه از آدمی سرمی‌زند، ریشۀ آن توفیق حضرت حق است و این نوع از كمالات و حسنات نیز مرهون هدایت و راهنمایی اوست. یعنی خداوند است که قدرت و نیروی اراده و تصمیم‌گیری را اعطا می‌كند تا زمینه ساز ایجاد عمل خیر و پسندیده‌ شود. به‌تعبیر مولوی، حكایت كمالات و حسنات آدمی نیز حكایت همین آب و آسیاب است:

لبیك لبیك ای كرَم سودای توست اندر سرم
ز آب تـــو چرخی مـی‌زنم مانند چرخ آسیا
هرگز نداند آسیا مقصود گردش‌هــای خـود
كه سْتون قوت ماسـت او یا كسب و كار نانبا
آبیش گردان می‌كند او نیز چرخـی مــی‌زند
حـق آب را بسته کند او هم نمی‌جنبد ز جا

آری، سلول‌سلولِ مغزِ انسان‌های متفكری كه در طول تاریخ به بشر خدمت كرده‌اند و بندبندِ وجود افرادی كه كار نیك و عمل پسندیده‌ای انجام داده‌اند و به این دلیل، به كمالی آراسته‌اند، مدیون آن آبی است كه از سوی خداوند بر آسیابِ وجودشان ریخته شده و اگر جریان آب قطع شود، آسیاب نیز از چرخش می ایستد. بنابراین، حمد و ستایشِ آن‌ها درحقیقت، حمد و ستایشِ خداوند است و این بدان معناست كه هر حمد و ستایشی مختص ذات باری‌تعالی است و به او باز می گردد: «وَ مَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَۀٍ فَمِنَ اللهِ» و هر نعمتى كه دارید، از خداوند است؛ پس باید از عمق جان اعتراف و اقرار کرد که: تمامی حمدها ار آن خداوند است: «اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ».

منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

Telegram.me/Ahsanalhadis