یَابْنَ اللَّعِینِ الاَْبْتَرِ، وَالشَّجَرَةِ الَّتی لاَ أَصْلَ لَهَا وَلاَ فَرْعَ أَنْتَ تَکْفِینِی ؟ فَواللهِ مَا أَعَزَّ اللهُ مَنْ أَنْتَ نَاصِرُهُ، وَلاَ قَامَ مَنْ أَنْتَ مُنْهِضُهُ. اخْرُجْ عَنَّا أَبْعَدَ اللهُ نَوَاکَ، ثُمَّ ابْلُغْ جَهْدَکَ، ، فَلاَ أَبْقَى اللهُ عَلَیْکَ إنْ أَبْقَیْت.
اى پسر ملعون ابتر ! و اى فرزند درخت بى ريشه و شاخه ! تو به حساب من مى رسى ؟ ! به خدا سوگند ! هرگز خداوند کسى را که تو ياورش باشى عزّت نمى دهد; و آن کس که تو دستش را بگيرى به پا نمى خيزد ! از نزد ما بيرون شو ! خدا مقصد تو را دور کند (و هرگز به مقصود نرسى) برو هر چه در توان دارى به کار گير، خد تو را زنده نگذارد اگر آنچه را در توان دارى به کار نگيری.
برو، کارى از تو ساخته نیست !
على (علیه السلام) در دوران خلافت خلفاى سه گانه پناهگاهى براى مظلومان و محرومان بود، مخصوصاً در دوران عثمان که اطرافیان او ظلم و ستم را از حدّ گذراندند، نه به صغیر رحم کردند نه به کبیر، على (علیه السلام) فریادگرى بود که صداى مظلومان را به گوش خلیفه مى رساند و طبیعى است که براى او ناخوشایند بود و اطرافیانش از این اعتراضها سخت ناراحت بودند، چرا که افکار عمومى را بر ضدّ آنان بسیج مى کرد.
امام (علیه السلام) در این بیان که در پاسخ به تهدید «مغیره بن اخنس» بیان شده، در مقام نکوهش و تحقیر او برمى آید، نخست به ریشه فاسد وراثت او اشاره مى کند و بعد به نقطه هاى ضعف خود او و سرانجام نتیجه مى گیرد که هیچ کارى از دست تو ساخته نیست.
مى فرماید : «اى پسر ملعون ابتر ! و اى فرزند درخت بى ریشه و شاخه ! تو (براى حمایت از عثمان) به حساب من مى رسى ؟ !» (یَابْنَ اللَّعِینِ الاَْبْتَرِ، وَالشَّجَرَةِ الَّتی لاَ أَصْلَ لَهَا وَلاَ فَرْعَ أَنْتَ تَکْفِینِی ؟) .
تعبیر به «لعین» درباره «اخنس بن شریق» (پدر مغیره) به خاطر این است که او از سران منافقین بود، که روز فتح مکه ظاهراً مسلمان شد، در حالى که در دل، اسلام را قبول نداشت، و پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله) براى جلب قلب او به اسلام مقدار قابل ملاحظه اى از غنایم «حنین» را به او بخشید، و یکى از برادران «مغیره» که «ابو الحکم» نام داشت، در روز جنگ «احد» در صف کفّار بود و به دست على (علیه السلام)کشته شد. به همین جهت «مغیره»، کینه آن حضرت را در دل داشت(1).
و اما این که حضرت از پدرش تعبیر به «ابتر» مى کند، نه به خاطر این است که فرزندى نداشت، بلکه ابتر در این جا به معنى بریده از خیر و سعادت است، یا بریده از حیث نسب; به خاطر این که فرزندانش افراد فاسد و نالایقى بودند، که در حکم عدم بودند.
وامّا تعبیر به درختى که نه ریشه دارد و نه شاخه، کنایه از حقارت این دودمان، و سقوط آنها از درجه اعتبار و بى ارزش بودن در انظار عمومى است. و در واقع کلام مولا (علیه السلام) از آیه شریفه قرآن گرفته شده که مى فرماید : « (وَمَثَلُکَلِمة خَبِیثَة کَشَجَرَة خَبِیثَة اجْتُثَّتْ مِنْ فَوقِ الأَرْضِ مَالَهَا مِنْ قَرَار); خداوند سخن ناپاک را به درخت ناپاکى تشبیه کرده، که از روى زمین برکنده شده، و قرار و ثباتى ندارد»(2).
و در ادامه سخن مى فرماید : «به خدا سوگند ! هرگز خداوند کسى را که تو یاورش باشى عزّت نمى دهد، و آن کس که تو دستش را بگیرى به پا نمى خیزد». (فَواللهِ مَا أَعَزَّ اللهُ مَنْ أَنْتَ نَاصِرُهُ، وَلاَ قَامَ مَنْ أَنْتَ مُنْهِضُهُ(3)).
عزت و قدرت به دست خداست و به مقتضاى « (إِنْ تَنصُرُواْ اللَّهَ یَنصُرْکُمْ ویُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ); اگر (آیین) خدا را یارى کنید، خدا شما را یارى مى کند و قدمهاى شما را ثابت مى دارد».(4)
و نیز به مقتضاى : « (إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ فِى ا لْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ یَقُومُ ا لاَْشْهَـدُ); ما به یقین پیامبران خود و کسانى را که ایمان آورده اند در زندگى دنیا و در روزى که گواهان به پا مى خیزند یارى مى دهیم».(5)، عزّت از آن یارانِ خداست، نه براى کسانى که تفاله هاى منافقین به یارى آنها برخیزند و دست آنها را بگیرند.
و در آخرین جمله، امام (علیه السلام) «مغیره» را به شدّت تحقیر کرد و فرمود : «از نزد ما بیرون شو ! خدا مقصد تو را دور کند (و هرگز به مقصود نرسى) سپس هر چه در توان دارى به کار گیر، خدا به تو رحم نکند اگر آنچه را در توان دارى بکار نگیرى». (اخْرُجْ عَنَّا أَبْعَدَ اللهُ نَوَاکَ(6)، ثُمَّ ابْلُغْ جَهْدَکَ، فَلاَ أَبْقَى اللهُ عَلَیْکَ(7)إنْ أَبْقَیْتَ !).
اشاره به این که تو کوچک تر از آن هستى که على (علیه السلام) را تهدید کنى، هر چه در توان دارى بکار گیر تا بدانى کارى از تو ساخته نیست، و بیچاره و بدبخت کسانى که حامیانى همچون تو دارند.
* * *
نکته
روش امام در برابر افراد بى منطق
هر گاه در شأن ورود این گفتار مولا على (علیه السلام) دقّت کنیم و مسیر تاریخى آن را دقیقاً دنبال نماییم، مى بینیم امام (علیه السلام) چگونه با انحرافات عصر خلفا مخصوصاً عثمان برخورد منطقى داشت، و براى جلوگیرى از هرگونه تنش، و ناآرامى به حدّ اقل تذکّرات لازم قناعت کرده، از نصیحت و تذکّر و اخطار فروگذار نمى کرد، ولى هنگامى که در برابر منافقان زورگو و ناآگاهان بى منطق قرار مى گرفت، با قاطعیّت تمام در برابر آنها مى ایستاد تا هرگز خیال دست زدن به کارهاى بى رویّه و خطرناک، در سر نپرورانند. و صدر و ذیل داستان بالا شاهد هر دو مدّعاست.
1. گفتنى است که عداوت و کينه اين خانواده نسبت به على (عليه السلام) ادامه يافت، تا آن جا که فرزند مغيره به نام عبدالله در جنگ جمل، در برابر حضرت ايستاد و سرانجام کشته شد. (شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، جلد 9، صفحه 266). 2. إبراهيم، آيه 26. 3. «منهض» از مادّه «نهوض» به معنى از جا برخاستن گرفته شده و «منهض» از باب افعال به معنى کسى است که به ديگرى کمک مى کند تا از جا برخيزد. 4. محمد، آيه 7. 5. غافر، آيه 51. 6. «نواک» از «نوا» گرفته شده (و کاف ضمير به آن متصل گشته است) و در اصل به معنى مقصد مسافر است خواه دور باشد يا نزديک. 7. جمله «لا ابقى الله عليک» در جايى گفته مى شود که بخواهند به کسى نفرين کنند.
