سورۀ حمد سوره‌ای است كه قصۀ وجود انسان به‌تمام‌معنا در آن به نمایش گذارده شده و سیر و سلوك تام و مراحل تكامل انسان در آن نقش بسته است. حضرت احدیت در این سورۀ شریفه، سخن را با حمد خود آغاز نموده است: (اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ). آنگاه گوشه‌ای از صفات جمال (الرَّحْمـَْنِ الرَّحِیمِ) و جلال (مَالِكِ یَوْمِ الدِّینِ) خود را به رخ می‌کشد. سپس انسان به صحنه می‌آید و ارتباط نزدیك او و خداوندِ صاحبِ حمد آغاز می‌شود و زمزمۀ (إِیّاكَ نَعْبُدُ وَ إِیّاكَ نَسْتَعِینُ) به گوش می‌رسد.
 بنابراین، آدمى جهت خود را می‌یابد و به كمال مطلوبِ سیر خویش كه همان آرمیدن در كوى هدایت الهى و سرنهادن بر صراط مستقیم است، واصل می‌گردد: (إِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ). سیر بعدی این سلوك نیز آنجاست كه انسان‌ها به اهل نعمت و ضلالت و غضب تقسیم می‌شوند: (صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیهِمْ غَیرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیهِمْ وََلَا الضَّالِّینَ).

آری، تمام سلوك مطلوب بشر در این كریمۀ مباركه نهفته است؛ دورۀ نیستى تا شكفتن در مُلك وجود، آنگاه از وجود تا مرزها و افق‌های عالىِ تکامل و تعالىِ نهایى و سپس سِیر تا کرانه‌های بقا و جاودانگى.

همچنین فشرده‌ای از تمام قرآن در این سوره به نمایش درآمده و سه اصل بنیادین كه شالوده و پایۀ عمارت رفیع ادیان الهى است، یعنى توحید و ‌نبوت و معاد، به‌صورت خلاصه مطرح شده است.
 بخش آغازین سوره، ناظر به توحید است، بخش میانی اشاره به معاد دارد و بخش پایانی آن از هدایت و ضلالت سخن می‌گوید که بن‌مایۀ آن ‌نبوت است.

«أَنَّ النَّبِیَّ(ص) قَالَ لِجَابِرٍ: أَلَا أُعَلِّمُكَ أَفْضَلَ سُورَۀٍ أَنْزَلَهَا اللهُ فِی كِتَابِهِ؟ قَالَ [بَلَى] عَلِّمْنِیهَا، فَعَلَّمَهُ الْحَمْدَ أُمَّ الْكِتَابِ. ثُمَّ قَالَ: هِیَ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ وَ السَّامُ الْمَوْتُ».

رسول خدا(ص)به جابر[‌بن‌عبدالله انصارى] چنین فرمود: آیا بافضیلتترین سورهاى كه خداوند در كتاب خود نازل كرده است، به تو تعلیم دهم؟ [جابر] گفت: آرى، آن ‌را به من بیاموز. پس [رسول خدا] به او امّ‌الكتاب [سورۀ حمد] را آموخت؛ آنگاه فرمود: این [سوره] شفای هر دردى است جز سام  و  سام  مرگ است.

بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، محمدعلی انصاری