وَاعْلَمُوا ـ عِبَادَاللهِ ـ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لاَ یُصْبِحُ وَ لاَ یُمْسِی إِلاَّ وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ عِنْدَهُ، فَلاَ یَزَالُ زَارِیاً عَلَیْهَا وَ مُسْتَزِیداً لَهَا. فَکُونُوا کَالسَّابِقِینَ قَبْلَکُمْ، وَ الْمَاضِینَ أَمَامَکُمْ. قَوَّضُوا مِنَ الدُّنْیَا تَقْوِیضَ الرَّاحِل، وَ طَوَوْهَا طَیَّ الْمَنَازل.

بدانيد اى بندگان خدا که انسان با ايمان، صبح و شام بر او نمى گذرد مگر اين که نزد خويش متهم است. پيوسته از خود عيب مى گيرد (و خويشتن را نقد مى کند) و براى خود طالب تکامل و فزونى است ; بنابراين همچون پيشينيان و گذشتگان (صالح) خود باشيد که قبل از شما بودند. آن ها شبيه مسافرى بودند که عمودهاى خيمه را برگرفته و طى طريق مى کند (دنيا را گذرگاهى مى دانستند به سوى سراى جاودان).

شرح و تفسیر: نقد خویشتن!

امام(علیه السلام) در این بخش از خطبه، درس مهم دیگرى به پویندگان راه حق و سالکان مسیر قرب خداوند مى دهد ; مى فرماید: «بدانید اى بندگان خدا که انسان با ایمان، صبح و شام بر او نمى گذرد مگر این که نزد خویش متهم است. پیوسته از خود عیب مى گیرد (و خویشتن را نقد مى کند) و براى خود طالب تکامل و فزونى است» (وَاعْلَمُوا ـ عِبَادَاللهِ ـ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لاَ یُصْبِحُ وَ لاَ یُمْسِی إِلاَّ وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ(1) عِنْدَهُ، فَلاَ یَزَالُ زَارِیاً(2)عَلَیْهَا وَ مُسْتَزِیداً لَهَا).

مى دانیم یکى از حجاب ها و موانع راه تکامل انسان، حبّ ذات است که عیوبش را در نظرش زیبا و ضعف ها را نقاط قوّت نشان مى دهد; بنابراین اگر کسى مى خواهد راه پیشرفت و کمال را بپوید باید نسبت به خویشتن بدبین باشد و همواره در برابر صفات و اعمال خویش بر کرسى نقد بنشیند تا پرده هاى حبّ ذات را کنار زند و واقعیت خویش را آن گونه که هست ببیند. این نکته مهمى است که امام(علیه السلام) در این عبارت کوتاه، طىّ سه جمله بیان فرموده است ; نخست مى گوید: نسبت به خویش بدگمان باش ; سپس مى فرماید: خود را نقد کن ; و سرانجام مى افزاید: خود را به کمال مطلوب برسان.

در خطبه همّام که صد و ده درس اخلاقى را تشکیل مى دهد نیز به همین نکته اشاره شده ; مى فرماید: «فَهُمْ لاَِنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ; پرهیزگاران کسانى اند که خود را متهم مى سازند (و از خوش بینى هاى بى جا در مورد صفات و افعال خویش اجتناب مى کنند).

1. «ظنون» صیغه مبالغه از ماده «ظن» (به معناى گمان) است و معمولا در این موارد به معناى گمان بد به کار مى رود ; بنابراین ظنون در این جا به معناى کسى است که نسبت به خویش با چشم انتقاد مى نگرد و متهم مى سازد و ماده «ظن» گاه به معناى چیز کم آمده ; بنابراین ظنون به افراد ضعیف و بى دست و پا گفته مى شود و در خطبه یاد شده همان معناى اوّل قصد شده است.

2. «زارى» به معناى عیب جو از ماده «زَرْى» (بر وزن زرع) به معناى عیب جویى گرفته شده است.

جاویدان)» (فَکُونُوا کَالسَّابِقِینَ قَبْلَکُمْ، وَ الْمَاضِینَ أَمَامَکُمْ. قَوَّضُوا(1) مِنَ الدُّنْیَا تَقْوِیضَ الرَّاحِل، وَ طَوَوْهَا(2) طَیَّ الْمَنَازل).

* * *

چند نکته مهم

1ـ در اسلام، همواره به حسن ظن دستور داده مى شود; ولى چرا در این جا امام(علیه السلام) به بدگمانى دستور مى دهد؟ دلیلش روشن است، حسن ظن باید درباره دیگران باشد ; ولى درباره خود انسان که به طور طبیعى حسن ظنّ افراطى وجود دارد تا آن جا که نقطه هاى ضعف خود را قوّت، و صفات زشت را گاهى فضایل اخلاق مى پندارد. به بدگمانى فرمان داده شده تا خویشتن دوستى افراطى تعدیل گردد. باید انسان به نقد خویش بنشیند و بدون اغماض، اعمال و رفتار و اخلاق خود را بررسى کند تا راه کمال و پیشرفت به روى او گشوده شود ; درست مانند کسى که از جاده پرخطرى عبور مى کند، هر گاه با دیده خوش بینى به همه چیز نگاه کند به یقین، گرفتار حوادث دردناک مى شود و اگر با نگاه بدگمانى بنگرد با احتیاط از لابه لاى خطرها مى گذرد و به سر منزل مقصود مى رسد.

باید توجّه داشت که نقّادى از خویشتن، هرگز با مسأله اعتماد به نفس منافات ندارد. اعتماد به نفس مانند آن است که انسان، سرمایه عظیمى در اختیار داشته باشد و از وجود این سرمایه با خبر باشد ; این مطلب مانع از آن نمى شود که در به کارگیرى سرمایه در یک محیط پرخطر، احتیاط هاى لازم را فراموش کند.

2ـ امام(علیه السلام) دو الگو فرا راه مخاطبان قرار داده: کسانى که در گذشته دور مى زیسته اند (کالسابقین قبلکم) و کسانى که در گذشته نزدیک بوده اند (والماضین امامکم) چرا که بررسى زندگى هر یک از این دو گروه، درس هاى آموزنده خاصى دارد.

3ـ امام(علیه السلام) در پایان این عبارت دستور مى دهد که نگرش شما به دنیا همچون کسى باشد که عمود خیمه را پایین کشیده و بساط خیمه را جمع کرده و به سوى مقصد در حرکت است و منازل میان راه را یکى پس از دیگرى طى مى کند و هرگز دنیا را محلّ اقامت و استقرار نمى نگرد ; اتفاقاً همه مشکلات دنیاپرستان از همین جا سرچشمه مى گیرد که مرگ را به کلّى فراموش مى کنند و زندگانى خود را در این جهان، عملا جاودان فرض مى کنند; غافل از این که گاه با چشم خود مى بینیم چند ثانیه کوتاه از یک زلزله یا یک سیلاب، محصول صدها سال را بر باد مى دهد و یک منطقه آباد، چنان درهم مى ریزد که گویى هرگز ساکنانى در آن جا نبوده اند.(3)

1. «قوضوا» از ماده «تقويض» به معناى ويران کردن، درهم ريختن يا فرو کشيدن عمود خيمه است که براى جمع کردن خيمه صورت مى گيرد.
2. «طووها» از ماده «طىّ» به معناى در نورديدن گرفته شده است.