اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ (بخش اول)
ما را به راه راست رهنمون فرما.
در آيۀ پيشين، سخن از استعانت و ياريجويي انسان از خداوند به ميان آمد و در اين آيه، انسان از خداوند ميخواهد که او را به راه راست هدايت کند. ارتباط اين دو آيه در آن است که بزرگترين ياري حضرت باريتعالي به بندۀ خويش، ارائۀ راه جامعي است که او را به سراي سلامت و سعادت رهنمون ساخته و از گمراهي و سردرگمي نجات بخشد. درواقع، بيان (اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ) بلافاصله پس از استعانتِ (إِیّاكَ نَسْتَعِینُ)، آشکارساختن اين حقيقت است که بهترين و عاليترين نيازي که ميتوان براي آن استعانت ورزيد، هدايت است؛ اينکه انسان راه و حقيقت زندگي را بيابد و مسير نيکروزي خويش را، وراي مقولات مادي و دنيوي پيدا کند.
نکتۀ ديگر دربارۀ آيه اين است که اگر انسان مسلمان در طول عمر خويش دعايي بر لب جاري نکند، هيچ ملامتي بر او نيست و عقوبت اخروي نيز در کارنامهاش ثبت نخواهد شد، اما تنها دعا و نيايشي که بر همۀ مسلمانان واجب است که دَه مرتبه در شبانهروز آن را تکرار کنند، همين آيۀ شريفه (اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ) است که جزئي است از سورۀ حمد و به فرمودۀ رسول خدا(ص):
«لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»
بدون فاتحةالکتاب( سورۀ حمد) نمازي نخواهد بود.
اين امر، نشانۀ اهميت و جايگاه والاي اين دعا و مضمون مبارک آن است.
مفهوم هدايتِ هدايتيافتگان(قسمت اول)
واژۀ «هدايت» که فعل «اِهْدِنا» از آن گرفته شده است، به معناي ارشاد و راهنمايي است كه ضدّ آن، ضلالت و گمراهي است. واژۀ «هُديَْ» نيز که در قرآن کريم به کار رفته است، به همين معناست. البته لغويون قيد خاصي براي مفهوم هدايت بيان کردهاند كه لطف و مهرباني است: «اَلهِدايَةُ دِلالَةٌ بِلُطْفٍ»؛ يعني هدايت، ارشاد و راهنماييِ همراه با لطف و مهرباني است. درحقيقت، انسان مسلمان با اين دعاي زيبا و پُرمفهوم، ارشاد و هدايت به «صراط مستقيم» را از خداوند طلب ميکند. اين درخواست، معرفت و بينش صحيح گوينده را بر اين معنا نشان ميدهد که هدايت در اختيار خداوند است و اوست که راهنماي کُل است. اما همين معرفت و شناخت، بيانگر اين مطلب است که اين انسان، فردي هدايتيافته است؛ به بيان ديگر، انساني که با تواضع و در کمال فروتني روي به درگاه خداي احد و صمد ميآورد و دست نياز به سوي خالق بينياز دراز ميکند، قطعاً راه هدايت را يافته است و به مرحلهاي از شناخت و جهانبيني رسيده که توانسته است به اين درگاه پاي نهد. حال، با توجه به اين مطلب، ممكن است اينگونه تصور شود كه درخواست هدايت به صراط مستقيم از سوي کسي که خود در صراط مستقيم است، لغو و بهاصطلاح «تحصيل حاصل» است؛ زيرا چيزي که قبلاً محقق شده است، حاجتي به طلب ندارد.
در زدودن اين ابهام و پاسخ به اين پرسش، نظريات گوناگوني بيان شده است که در ادامه به مهمترين آنها اشاره ميشود.
ادامه دارد...
منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری
