شرح آیات 111 لغایت 115 سوره مبارکه المائده

111- وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ

112- إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَن يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ ۖ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

113- قَالُوا نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ

114- قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِّنكَ ۖ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

115- قَالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ ۖ فَمَن يَكْفُرْ بَعْدُ مِنكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَّا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ

111- و (به یاد آور) زمانى را که به حواریون وحى فرستادم که: «به من و فرستاده من، ایمان بیاورید». آنها گفتند: «ایمان آوردیم، و گواه باش که ما مسلمانیم.»

112- در آن هنگام که حواریون گفتند: «اى عیسى بن مریم! آیا پروردگارت مى تواند مائده اى از آسمان بر ما نازل کند؟» او ( در پاسخ) گفت: «از (شک و تردید در قدرت) خدا بپرهیزید اگر با ایمان هستید!»

113- گفتند: «(شک نداریم، ولى) مى خواهیم از آن بخوریم، و دلهاى ما (به رسالت تو) مطمئن گردد; و بدانیم به ما راست گفته اى; و بر آن، گواه باشیم.»

114- عیسى بن مریم گفت: «خداوندا! اى پروردگارما! از آسمان مائده اى بر ما نازل کن; تا عیدى براى اوّل و آخر ما، و نشانه اى از تو باشد; و به ما روزى ده; تو بهترین روزى دهندگانى.»

115- خداوند (دعاى او را مستجاب کرد; و) فرمود: «من آن را بر شما نازل مى کنم; ولى هر کس از شما بعد از آن کافر گردد (و راه انکار پوید)، او را به گونه اى مجازات مى کنم که هیچ کس از جهانیان را چنان مجازات نکرده باشم!»

داستان نزول مائده بر حواریون

به دنبال بحثى که درباره مواهب الهى بر مسیح(علیه السلام) و مادرش در آیات قبل بیان شد، در این آیات اشاره به موهبت هائى مى کند که به «حواریون» یعنى یاران نزدیک مسیح(علیه السلام)بخشیده.

نخست مى فرماید: «به خاطر بیاور زمانى را که به حواریون وحى فرستادم که: به من و فرستاده ام مسیح(علیه السلام) ایمان بیاورید! و آنها دعوت مرا اجابت کردند و گفتند: ایمان آوردیم، خداوندا! گواه باش! که ما مسلمان و در برابر فرمان تو تسلیم هستیم» (وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَى الْحَوارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بی وَ بِرَسُولی قالُوا آمَنّا وَ اشْهَدْ بِأَنـَّنا مُسْلِمُونَ).

مى دانیم «وحى» در قرآن معنى وسیعى دارد و منحصر به وحى هائى که بر پیامبران نازل مى شده نیست، بلکه الهاماتى که به قلب افراد مى شود نیز از مصداق هاى آن است، لذا درباره مادر موسى نیز تعبیر به وحى(1) شده و حتى به غرائز و الهامات تکوینى حیواناتى همچون زنبور عسل نیز کلمه وحى گفته شده است.(2)

این احتمال نیز وجود دارد که: منظور وحى هائى باشد که به واسطه مسیح(علیه السلام)و با پشتوانه معجزات براى آنها فرستاده مى شد.

درباره حواریون یعنى شاگردان و یاران مخصوص مسیح(علیه السلام) در جلد دوم، ذیل آیه 52 سوره «آل عمران» بحث کرده ایم.

* * *

آنگاه به جریان معروف نزول مائده آسمانى اشاره کرده، مى فرماید: «یاران خاص مسیح(علیه السلام) گفتند: اى عیسى بن مریم آیا پروردگار تو مى تواند غذائى از آسمان براى ما بفرستد»؟ (إِذْ قالَ الْحَوارِیُّونَ یا عیسَى ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ).

«مائِده» در لغت، هم به خوان، سفره و طَبَق گفته مى شود، و هم به غذائى که در آن قرار مى دهند، و در اصل از ماده «مید» به معنى حرکت و تکان خوردن است شاید اطلاق «مائده» بر سفره و غذا به خاطر نقل و انتقالى است که در آن صورت مى گیرد.

مسیح(علیه السلام) از این تقاضا که بوى شک و تردید مى داد، پس از آوردن آن همه آیات و نشانه ها نگران شد و به آنها هشدار داده «گفت: از خدا بترسید اگر ایمان دارید» (قالَ اتَّقُوا اللّهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ).

* * *

در آیه بعد توجه مى دهد: ولى به زودى به اطلاع عیسى(علیه السلام)رسانیدند که: ما هدف نادرستى از این پیشنهاد نداریم، و غرض ما لجاجتورزى نیست بلکه مى خواهیم از این مائده بخوریم (و علاوه بر نورانیتى که بر اثر تغذیه از غذاى آسمانى در قلب ما پیدا مى شود; زیرا تغذیه به طور مسلّم در روح انسان مؤثر است) قلب ما اطمینان و آرامش پیدا کند و با مشاهده این معجزه بزرگ، به سر حدّ عین الیقین برسیم و بدانیم آنچه به ما گفته اى راست بوده و بتوانیم بر آن گواهى دهیم» (قالُوا نُریدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْها وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَ نَکُونَ عَلَیْها مِنَ الشّاهِدینَ).

* * *

هنگامى که عیسى(علیه السلام) از حسن نیت آنها در این تقاضا آگاه شد، خواسته آنها را به پیشگاه پروردگار به این صورت منعکس کرد:

«خداوندا! مائده اى از آسمان براى ما بفرست! که عیدى براى اول و آخر ما باشد، و نشانه اى از ناحیه تو محسوب شود و به ما روزى ده! تو بهترین روزى دهندگان هستى»! (قالَ عیسَى ابْنُ مَرْیَمَ اللّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَکُونُ لَنا عیداً لاِ َوَّلِنا وَ آخِرِنا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّازِقینَ).

قابل توجه این که: مسیح تقاضاى آنها را به طرزى شایسته تر در پیشگاه خدا بیان کرد که حاکى از روح حق طلبى و ملاحظه مصالح جمعى و عمومى بوده باشد.

* * *

و در آخرین آیه به اجابت این دعا اشاره کرده، مى فرماید: خداوند این دعائى را که از روى حسن نیت و اخلاص صادر شده بود، اجابت کرد، و به آنها «فرمود: من چنین مائده اى را بر شما نازل مى کنم، ولى توجه داشته باشید، بعد از نزول این مائده، مسئولیت شما بسیار سنگین تر مى شود و با مشاهده چنین معجزه آشکارى هر کس بعد از آن، راه کفر را بپوید او را چنان مجازاتى خواهم کرد که احدى از جهانیان را چنین مجازاتى نکرده باشم»! (قالَ اللّهُ إِنِّی مُنَزِّلُها عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذاباً لاأُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمینَ).

* * *

نکته ها:

1 ـ منظور از تقاضاى مائده چه بود؟

شک نیست که «حواریون» در این تقاضا نظر سوئى نداشتند و هدفشان لجاجت در برابر مسیح(علیه السلام) نبود، بلکه در جستجوى آرامش بیشتر و زدودن باقیمانده تردیدها و وسوسه هاى اعماق قلبشان بودند; زیرا بسیار مى شود انسان با استدلال و حتى گاهى با تجربه، مطلبى را اثبات مى کند اما چون مسأله، مسأله مهمى است بقایائى از وسوسه و شک در زوایاى قلب او مى ماند.

لذا میل دارد: با تجربه و آزمایش مکرر، و یا با تبدیل کردن استدلالات علمى به مشاهدات عینى، آنها را نیز از اعماق قلب خود ریشه کن سازد، به همین دلیل مى بینیم:

حتى ابراهیم(علیه السلام) با آن مقام والاى ایمان و یقینش از خداوند تقاضا مى کند صحنه معاد را با چشم خود ببیند تا ایمان علمیش به «عین الیقین» و «شهود»، تبدیل شود.

ولى از آنجا که تعبیر تقاضاى «حواریون» ظاهراً زننده بود، حضرت مسیح(علیه السلام)آن را حمل بر بهانه جوئى کرد و به آنها اعتراض نمود، اما هنگامى که با توضیح بیشتر، مقصد خود را روشن ساختند، عیسى(علیه السلام) در برابر آنها تسلیم شد.

* * *

2 ـ منظور از «هَلْ یَسْتَطِیْعُ رَبُّکَ» چیست؟

مسلّماً این جمله در ابتدا چنین معنى مى دهد که: حواریون در قدرت خدا در نزول مائده شک داشتند، ولى در تفسیر آن، مفسران اسلامى بیاناتى دارند، که چند قسمت آن از همه بهتر به نظر مى رسد:

نخست این که: این درخواست در آغاز کار آنها بود، که به تمام صفات خدا کاملاً آشنا نبودند.(3)

دیگر این که: منظورشان این بوده آیا خداوند مصلحت مى بیند چنین مائده اى را بر ما نازل کند؟! همان طور که فى المثل کسى به دیگرى مى فرماید: «من نمى توانم تمام ثروتم را به دست فلان کس بدهم»، یعنى: صلاح نمى بینم، نه این که قدرت ندارم.(4)

سوم این که: «یستطیع» به معنى «یستجیب» بوده باشد; زیرا ماده «طوع» به معنى انقیاد است و هنگامى که به باب استفعال برود، چنین معنى را مى توان از آن استفاده کرد.(5)

بنابراین، معنى جمله چنین مى شود: آیا پروردگار تو از ما مى پذیرد که مائده آسمانى بر ما نازل کند؟

* * *

3 ـ این مائده آسمانى چه بود؟

درباره محتویات این «مائده» در قرآن ذکرى به میان نیامده، ولى از احادیث، از جمله حدیثى که از امام باقر(علیه السلام) نقل شده چنین استفاده مى شود: طعام مزبور چند قرص نان و چند ماهى بود و شاید علت مطالبه چنین اعجازى، آن بوده، که شنیده بودند مائده آسمانى بر بنى اسرائیل به اعجاز موسى(علیه السلام) نازل شد، آنها هم چنین تقاضائى را از عیسى(علیه السلام)کردند.(6)

* * *

4 ـ آیا مائده اى بر آنها نازل شد؟

با این که آیات فوق تقریباً صراحت در نزول «مائده» دارد; زیرا وعده خداوند تخلف ناپذیر است، اما عجیب این است که: بعضى از مفسران در نزول «مائده» تردید کرده اند و گفته اند:

هنگامى که «حواریون» شدت مسئولیت را پس از نزول مائده احساس کردند، از تقاضاى خود صرف نظر نمودند! ولى حق این است که: مائده بر آنها نازل گردید.

* * *

5 ـ عید چیست؟

«عید» در لغت از ماده «عود» به معنى بازگشت است، و لذا به روزهائى که مشکلاتى از قوم و جمعیتى بر طرف مى شود و بازگشت به پیروزى ها و راحتى هاى نخستین مى کند، «عید» گفته مى شود، و در اعیاد اسلامى به مناسبت این که: در پرتو اطاعت یک ماه مبارک رمضان و یا انجام فریضه بزرگ حج، صفا و پاکى فطرى نخستین به روح و جان باز مى گردد، و آلودگى ها که بر خلاف فطرت است، از میان مى رود، «عید» گفته شده است.

و از آنجا که روز نزول «مائده» روز بازگشت به پیروزى، پاکى و ایمان به خدا بوده است حضرت مسیح(علیه السلام) آن را «عید» نامیده.

و همان طور که در روایات وارد شده نزول مائده در روز یکشنبه بوده(7) و شاید یکى از علل احترام روز یکشنبه، در نظر مسیحیان نیز همین بوده است.

و اگر در روایتى که از على(علیه السلام) نقل شده مى خوانیم: کُلُّ یَوْم لا یُعْصَى اللّهُ فِیهِ فَهُوَ یَوْمُ عِید:

«هر روز که در آن معصیت خدا نشود روز عید است».(8)

نیز، اشاره به همین موضوع است; زیرا روز ترک گناه، روز پیروزى، پاکى و بازگشت به فطرت نخستین است.

* * *

6 ـ مجازات شدید براى چه بود؟

در اینجا نکته مهمى است که باید به آن توجه داشت و آن این است: هنگامى که ایمان به مرحله شهود و عین الیقین برسد، یعنى حقیقت را با چشم مشاهده کند، و جاى هیچ گونه تردید و وسوسه باقى نماند، مسئولیت او بسیار سنگین تر خواهد شد; زیرا چنین کسى آن انسان سابق که ایمانش بر پایه شهود نبود، و احیاناً وسوسه هائى در آن وجود داشت نیست.

او وارد مرحله جدیدى از ایمان و مسئولیت شده است و کمترین تقصیر و غفلت و کوتاهى او موجب مجازات شدیدى خواهد شد، به همین دلیل مسئولیت انبیاء و اولیاى خدا، سخت سنگین بود، به طورى که همیشه از آن وحشت داشتند.

در زندگى روزانه نیز به نمونه هائى از این مطلب برخورد مى کنیم، مثلاً هر کس مى داند که قاعدتاً در شهر و دیار او گرسنگانى وجود دارند که در برابر آنها مسئولیت دارد.

اما هنگامى که با چشم خود ببیند انسان بى گناهى از شدت گرسنگى ناله مى کند، مسلّماً شکل مسئولیت او عوض مى گردد.

* * *

7 ـ عهد جدید و مائده

در اناجیل چهارگانه کنونى سخنى از مائده به شکلى که در قرآن است نمى یابیم گر چه در «انجیل یوحنا»، باب 21 بحثى درباره اطعام و پذیرائى اعجازآمیز مسیح(علیه السلام)، از جمعى از مردم با نان و ماهى به میان آمده اما با اندک توجهى روشن مى شود ارتباطى با مسأله مائده آسمانى و حواریون ندارد، علاوه بر این بر اساس آنچه در انجیل آمده، این طعام پس از مرگ مسیح اتفاق افتاده و مرتبه سوم پس از برخاستن او از مردگان بوده است.(9)

در کتاب «اعمال رسولان» که از کتب «عهد جدید» است نیز درباره نزول مائده بر یکى از حواریون به نام «پطرس» بحثى به میان آمده، اما آن هم غیر از آن است که ما درباره آن بحث مى کنیم.

ولى از آنجا که مى دانیم بسیارى از حقایقى که بر عیسى(علیه السلام) نازل گشت در اناجیل کنونى نیست، همان طور که بسیارى از مطالبى که در اناجیل است بر مسیح نازل نشده، مشکلى از این نظر در جریان نزول مائده به وجود نخواهد آمد.(10)

1 ـ وَ أَوْحَیْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِیْهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیْهِ فِى الْیَمِّ...: «به مادر موسى وحى 2فرستادیم که او را شیر بده و هنگامى که بر او ترسیدى او را به دریا بیفکن...» (قصص، آیه 7).

2 ـ نحل، آیه 68.

3 و 4 و 5 ـ «مجمع البیان»، جلد 3، صفحه 452، ذیل آیه مورد بحث، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ «بحار الانوار»، جلد 14، صفحه 260 ـ «تبیان»، جلد 4، صفحه 58، مکتب الاعلام الاسلامى، طبع اول، 1409 هـ ق.

6 ـ «مجمع البیان»، جلد 3، صفحه 455، ذیل آیه مورد بحث، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ «بحار الانوار»، جلد 14، صفحه 263 - تفسیر «الأصفى»، جلد 1، صفحه 306، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى، طبع اول، 1418 هـ ق ـ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 691، مؤسسه اسماعیلیان، طبع چهارم، 1412 هـ ق ـ «درّ المنثور»، جلد 2، صفحه 348، دار المعرفة، مطبعة الفتح جدة، طبع اول، 1365 هـ ق تفسیر «قرطبى»، جلد 6، صفحه 369، مؤسسة التاریخ العربى، بیروت، 1405 هـ ق.

7 ـ «بحار الانوار»، جلد 14، صفحه 262 ـ «مجمع البیان»، جلد 3، صفحه 454، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ «تبیان»، جلد 4، صفحه 61، مکتب الاعلام الاسلامى، طبع اول، 1409 هـ ق ـ «زاد المسیر»، جلد 2، صفحه 342، دار الفکر بیروت، طبع اول، 1407 هـ ق ـ تفسیر «قرطبى»، جلد 6، صفحه 368، مؤسسة التاریخ العربى، بیروت، 1405 هـ ق.

8 ـ «نهج البلاغه»، کلمات قصار، کلمه 428 ـ «مستدرک الوسائل»، جلد 6، صفحه 149، چاپ آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 88، صفحه 136 ـ «روضة الواعظین»، جلد 2، صفحه 354، انتشارات رضى قم ـ «وسائل الشیعه»، جلد 10، صفحه 398 (پاورقى) و جلد 15، صفحه 308، چاپ آل البیت.

9 ـ «انجیل یوحنا»، باب 21، شماره 1 تا آخر.

10 ـ «الهدى الى دین المصطفى»، جلد 2، صفحه 239.

............................

تفسیر نمونه