اَلرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ (بخش اول)

رحمت‌گستر مهربان.

در تفسير آية شريفۀ «بِسْمِ الله الرَّحْمَنِ الرَّحیمِ» به بيان ويژگي‌ها و تفسير دو صفت مبارك «رحمن» و «رحيم» پرداخته شد؛ در اينجا بررسي حکمت اين تکرار بیان می‌شود.

در ابتدا بايد گفت تکرار، پديدۀ ناپسندي نيست. در عالم تکوين، تمام آفرينش براساس تکرار است؛ طلوع هر روزۀ خورشيد، بارش باران رحمت الهي و حتي نفَس‌هاي ما برپايۀ تکرار است. شريعت نيز بر همين اصل تکرار نهاده شده است؛ نماز تکرار مي‌شود، روزه تکرار مي‌شود، حج تکرار مي‌شود، بسياري از اَعمال مستحبي نيز تکرار مي‌شود. پس تکرار نه‌تنها پديدۀ نادرستي نيست، بلکه ضروري و کارآمد است. حتي در تعليم و تربيت، اصلِ تکرار از کارآمدترين اصول است: «اَلدَّرْسُ حَرْفٌ وَ التَّكْرارُ أَلْفٌ»؛ درس كلامى بيش نيست؛ اما تكرار آن تا هزار مرتبه لازم است. شيخ اجل، سعدى شيراز، نيز موفقيت خود را در تلقين و تكرار می‌داند:

مرا در نظاميّه ادرار بود
شب و روز تلقين و تكرار بود

تکراري ملال‌آ‌‌‌ور است که مبناي معرفتي نداشته و با فطرت انسان هماهنگ نباشد؛ اما «اَلرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» کلام خداوند و دربرگيرندۀ صفات جمال و جلال الهي است و تکرار آن نه‌تنها ملال‌آ‌‌‌ور نيست، بلکه کاملاً با فطرت هماهنگ است و لفظ و محتواي آن روح‌انگيز و جان‌افزاست.
البته با نگاهي ظريف‌تر و دقيق‌تر مي‌توان گفت که درحقيقت، هيچ تکراري در قرآن تکرار نيست. در عالم تکوين، گرچه خورشيد هر روز طلوع مي‌کند، باران هميشه مي‌بارد و ما هميشه نفَس مي‌کشيم، در ماهيتِ هيچ‌یک از آن‌ها تکرار وجود ندارد؛ نه خورشيدِ امروز، خورشيد ديروز است، نه بارانِ امروز، باران ديروز و نه نفَس‌هاي ما نفَس‌هاي پيشين. عناصر تشکيل‌دهندۀخورشيدِ امروز با ديروز متفاوت است، زمينۀ باريدن امروز با بارانِ ديروز یکسان نیست و انسان امروز با ديروز تفاوت دارد.
در عالم تشريع نيز به همين شکل است؛ برای مثال هر نمازِ ما با نماز ديگر متفاوت است؛ زيرا ما به‌لحاظ معرفتي و رفتاري و حتي جسمي در وضعيت نماز پيشين نيستيم.
در قرآن کريم نيز گرچه به‌لحاظ لفظي، تعدادي از آيات تکرار مي‌شوند، به‌لحاظ محتوا متفاوت‌اند؛ حتي آيۀ شريفة «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» (پس كدام‌یک از نعمت‌هاى پروردگارتان را دروغ مي‌پنداريد)، درواقع در سورۀ مبارکۀ الرحمن تکرار نشده است؛ زيرا هریک از «آلاءِ» نامبرده‌شده با توجه به حالت قبل و بعدِ آيه متفاوت است. درحقيقت، ميتوان‌ گفت تكرارهايى كه در قرآن ديده مى‌شود، دلايل متفاوتي دارد؛ ازجمله تذکر براي برون‌رفت از غفلت، تحقق اهداف تربيتي، طرح مسائل تازه و بيان زواياي جديدي از آن موضوع.

منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

Telegram.me/Ahsanalhadis