واکاوي واژة «عالَمين» (قسمت اول)
واژة «عالَمين» جمع عالَم است و عالَم به معنای چیزی است که با آن عِلم حاصل میشود. اما در این آیه، منظور هر آن چیزی است که به وسيلۀ آن علم به خداوند حاصل میشود.
با اين معنا، مجموعۀ هستى و تمام ممكنات كه مخلوق خداوندند و دلالتى بر حضرت احديت دارند، مصداق عالَم هستند. به عبارت ديگر، همهچيز جز خداوند متعال، در زمرۀ عالَم قرار ميگيرند. بر اين مبنا «اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» يعنى سپاس و حمد تنها متعلّق به خداوندى است كه مالك و تربيتكنندۀ تمام آفرينش است و همۀ هستى زير پوشش نظام تربيتى و حكومتى اوست.
احتمال ديگرى نيز دربارۀ واژۀ «عالَمين» وجود دارد كه نشئتگرفته از نكتهاي ادبي است و آن اينكه واژۀ «عالَم» دو نوع جمع دارد: گاه جمع آن بر «عوالِم» است و گاه بر «عالَمون» و «عالَمين». گروهى معتقدند معناى اين دو جمع با يكديگر متفاوت است؛ بدين ترتيب که هرگاه كلمۀ عالَم بر عَوالِم جمع بسته شود، مراد همۀ ممكنات است؛ اما اگر بر «عالَمون» و «عالَمين» جمع بسته شود، بر دارندگان فكر و انديشه دلالت دارد که مقصود، همان جن و انس يا دو موجود مكلّفِ صاحبخِردى است كه مخاطب کليِ كلام خداوندند؛ یعنی جن و انس.
بنابراين با توجه به اين معنا، «اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» يعني سپاس متعلّق به خداوندي است که پروردگار دو گروه متفكر از موجودات، يعني جن و انس است.
تفسير اين عبارت از زبان حضرت موسی(ع) نيز زيباست؛ جايي که در گفتوگو با فرعون، خود را «رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ» معرفى میكند:
«َأْتِیا فِرْعَوْنَ فَقُولَا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِینَ».
پس به سوى فرعون برويد و بگوييد: «همانا ما فرستادة پروردگار جهانيان هستيم».
آنگاه فرعون میپرسد:
«قَالَ فِرْعَوْنُ وَ مَا رَبُّ الْعَالَمِینَ».
فرعون گفت: «و پروردگار جهانيان چيست؟».
و حضرت موسى(ع)میفرمايد:
«قالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الْْأََرْضِ وَ مَا بَینَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِینَ»
گفت: پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است، اگر اهل يقين باشيد.
حضرت موسي(ع)در تفسير (رَبُّ الْعَالَمِینَ)، همۀ غيرخدا را مصداق معناي گستردة «عالَمين» ميداند.
منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری
