اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ (بخش چهارم)
ما را به راه راست رهنمون فرما.
مفهوم هدايتِ هدايتيافتگان(قسمت چهارم)
معناي سوم(قسمت اول)
سومين و مهمترين پاسخي که به اين پرسش ميتوان داد، شناخت مراتب هدايت الهي است؛ زيرا هدايتِ الهي داراي درجات گوناگوني است و ممکن است فردي رتبهاي از هدايت الهي داشته باشد و درعينحال از انواع ديگر هدايت ربّاني محروم بماند.
آيه با فعل امر «اِهْدِنا» و طلب هدايت و ارشاد از خداوند آغاز ميشود؛ اما اساساً بايد دانست هدايت خداوند براي انسانها به دوگونه تقسيم ميشود: هدايت عامّه و هدايت خاصّه. هدايت عامّه بدين معناست که تمام موجوداتي که در صحنۀ آفرينش، لباس وجود برتن کردهاند، مشمول هدايت حضرت حق هستند و خداوند، هر موجود را در راهي که بايد، قرار داده و لوازم و اسباب نيازش را به او عنايت فرموده است. به بيان قرآن کريم:
(قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطىَْ كُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدىَْ)
گفت: پروردگار ما كسى است كه هر چيزى را آفرينشي سزاوار او داده، سپس هدايت فرموده است.
هدايت عامّه خود به دو گونۀ هدايت عامۀ تکويني و هدايت عامۀ تشريعي تقسيم ميشود: هدايت عامۀ تکويني يعني هر موجودي که آفريده ميشود، هدايتش برعهدۀ خداوند است که اين قانون در مجموعۀ آفرينش حاکم است. حيوانات و نباتات و جمادات مسير خود را ميدانند و بدون هيچ نقص و خللي به زندگي ادامه ميدهند؛ مگر آنکه انسان اين مسير را با تغييراتي در طبيعت به هم بزند. موجودات بدون آنکه تعليمي ببينند، به نکات لازم براي استمرار حيات خويش آگاهاند.
وجود آدمي نيز از بُعد تکويني همين ويژگي را داراست: اندام و اعضاي بدن مسير خود را ميدانند و آنچه براي ادامۀ زندگي لازم است، از سوي خداوند مهيّا و مقرّر شده است و بدون نياز به امر و نهي و بنابر هدايتي که خداوند مقرّر فرموده، وظايف خويش را به انجام ميرسانند.
اما هدايت عامۀ تشريعي به معناي ارسال رسولان و آمدن قوانين ديني است که خداوند يکصد و بيست و چهار هزار پيامبر را فرستاد تا فرياد برآورند:
(قَالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ)
گفت: اى قوم من، خدا را بپرستيد. براى شما معبودى جز او نيست.
اين سفيران الهي آمدند تا انسان را به کوي هدايت و مسير سعادت رهنمون باشند و براي ايشان، سفيد و سياه و زرد و سرخ تفاوتي ندارد. آنها حاملان هدايت عامۀ الهي هستند که از سوي خداوند براي جميع انسانها فرستاده شدهاند. قرآن کريم ميفرمايد:
(وَ مَا كُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً)
و ما تا پيامبرى برنينگيزيم، عذابکننده نيستيم.
آري، سنّت الهي بر اين است که تا پيامبري نيايد و حجت بر مردم تمام نشود، عذاب و عقوبتي وجود نخواهد داشت؛ زيرا به تعبير علما «عِقاب بِلا بيان» نزد عاقلان قبيح است، چه رسد به حضرت حق که قطعاً بر ذات او زشتتر و ناپسندتر است.
بنابراين، هدايت عامّۀ تشريعي، راهنمايي و ارشادي است که ازطريق انبياي الهي صورت گرفته است. در برخي از آياتِ قرآن نيز بر اين هدايت تصريح شده است:
(إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً)
ما راه را به او نمايانديم؛ خواه سپاسگزار باشد و خواه ناسپاس.
و نيز دربارۀ قوم ثمود ميفرمايد:
(وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْنَاهُمْ).
و اما ثمود، پس آنان را هدايت كرديم.
ادامه دارد...
منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری
