واکاوي واژه «عالَمين» (قسمت دوم)

در تبيين مفهوم والاي «اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»، تفسير زيبايي از حضرت رضا(ع)نيز روايت شده که بسيار دلکش است:

مردى نزد ایشان آمد و به ايشان عرضه داشت: اي فرزند رسول خدا، مرا از تفسیر «الحمد لله ربّ العالمین» آگاه سازید؟ حضرت فرمود: مردى نزد امير مؤمنان(ع) آمد و گفت تفسیر «الحمد لله ربّ العالمین» چيست؟ ايشان فرمود: «الحمد لله» اين است كه خداوند می‌خواهد بندگانش را با برخى از نعمتهاى داده‌شدۀ خويش به طور اجمالي آشنا سازد؛ چون آن‌ها توانايى شناخت همۀ نعمت‌هاى الهى را به تفصيل ندارند و نعمت‌ها فراتر از شمارش و شناخت هستند.
خداوند به بندگان می‌فرماید بگوييد: «الحمدُ لله» بر آنچه «ربّ العالمين» بر ما نعمت عنايت فرموده است. مراد از «عالَمين» نیز اين است که آن‌ها گروه‌هايى از همۀ آفریده‌های خداوند هستند؛ چه جمادات و چه حيوانات.
حيوانات را خداوند سبحان با قدرت خود می‌گرداند و از رزق خويش تغذيه مي‌کند و در پناه خود حفظشان می‌كند و با مصلحت خويش تدبيرشان می‌فرمايد. جمادات را نیز به قدرت خویش حفظ می‌كند و اجزاي متصل و پيوسته‌شان را از پراكندگى و گسيختگى و اجزاي پراكندۀ آن‌ها را از اتصال و چسبيدگي محفوظ می‌دارد. همچنین آسمان را نگه می‌دارد تا بر زمين نيفتد و زمين را حفظ می كند تا فرو نرود و هرچه بر روي خود دارد، در خويش فرو نبرد و این از رأفت خداوند بر بندگانش است.
آنگاه امام(ع) فرمود: «رب العالمين» مالك و خالق همۀ آن‌هاست و روزىِ‏ ايشان را از جايي كه می‌دانند و از جايي كه نمی‌دانند به سوي آن‌ها سوق مي‌دهد.

توضیح: امام(ع) در اين حديث شريف مي‌فرمايد توجه به «اَلْحَمْدُ لِلهِ» ازآن روست كه خداوند می‌خواهد بندگانش را هرچند به طور اجمالى، به پاره ‏اى از نعمت‌هاى خود متوجه کند تا انسان‌ها به انديشه فرو روند كه نعمت چيست و از كجاست؛ زيرا شناخت نعمت و درک تفاوت آن با نقمت، بسيار تعيين‌كننده است.
گاه، در زندگىِ انسان مسائلى ايجاد می‌شود كه هرگز با روحِ كمال‏جوى او سازگارى ندارد و نه‌تنها نعمت نيست، بلکه نقمت است. گاه نيز انسان چيزهايى را از كف می‌دهد كه كاملاً متناسب با روح او آفريده شده‌اند و مصاديق نعمت خداوند بر او هستند؛ اما او آن‌ها را نقمت محسوب کرده و با غفلت از آن‌ها دچار خسران مي‌شود. پس نكتۀ اول، شناخت نعمت و اقرار و اعتراف به اين حقيقت است كه:

«وَ مَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَۀٍ فَمِنَ اللهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَیهِ تَجْئَرُونَ»
و هر نعمتى كه داريد از خداست. پس چون زيانى به شما رسد به سوى او زاري و تضرع کنید.

امام(ع) مي‌فرمايد انسان‌ها نمی‌توانند از تمامىِ نعمت‌هاى الهى شناختي تفصيلى داشته باشند؛ از این رو حضرت حق «اَلْحَمْدُلِله» را بدون قيد خاصي آورد که دربرگيرندۀ همۀ نعمت‌ها باشد و تمام محامد را دربر گیرد.
همچنين حضرت منظور خداوند از «اَلْعَالَمِين» را تمام موجودات و مخلوقات، اعم از جمادات و حيوانات و... بيان مي‌فرمايد.
در ادامۀ حديث، امام(ع) بُعد مالكيت و تربيت الهى موجودات را در نظر مي‌گيرد و اشاره مي‌فرماید که حفظ و رزق و تدبير و مالکيت، همه در كفِ باكفايت «رَبُّ العالَمين» است و اين مسائل از شئون تربيت و ربوبيت خداوند است و به‌اصطلاح، خداوند هم صاحب دِرَم است و هم صاحب كَرَم. قبض و بسط در دست اوست، می‌دهد و می‌ستاند و هميشه به مقام ربوبيت مشغول است.
بنابراين بايد پذيرفت كه تمام محامد و ثناها متعلّق به پروردگارى است كه مالکيت و تدبيرِ بخش‌هاى مختلف خلقت و آفرينش به دست اوست و اين مالك مهربان و مربى حكيم، طرح‌هاى تربيتى خود را براساس تدبير و حكمت براى تمام هستى تعيين فرموده است و لحظه‌به‌لحظه با وجود و هستى و مخلوقات خود در ارتباط است.

منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

Telegram.me/Ahsanalhadis