واکاوي واژۀ «حمد»

کلمۀ «حمد» در آغاز پنج سوره قرآن کريم آمده است. کلماتي همچون «مدح» و «شکر» با اين واژه شباهت معنایی دارند و گاه در جاي يکديگر استفاده مي‌شوند؛ در حالي که بررسي دقيق‌ترِ آن‌ها نشان می‌دهد که با هم متفاوت‌اند. واکاوي اين تفاوت‌ها به شناخت بهتر مفهوم واژۀ «حمد» کمک مي‌کند.

تفاوت حمد و شکر

برخي حمد و شکر را به يک‌معنا يعني ثنا و درود و سپاس به کار مي‌برند؛ اما اين دو، تفاوت معنايي ظريفي با هم دارند: شکر از يک‌سو، اعم از حمد است؛ زيرا داراي سه مرحلۀ قلبي و زباني و عملي (با اعضای بدن) است.
گام اول شکر، شکر قلبي است. امام صادق(ع) مي‌فرمايد:

کسي که خداوند به او نعمتي دهد و او آن نعمت را با قلب و جان خويش بشناسد، شکر آن را به جا آورده است.

گام دوم شکر، آن است که اگر انسان نعمتي را شناخت، آن را بر زبان جاري سازد و به انتساب آن نعمت به خداوند اعتراف کند. همان طور که بر اين اساس، گفتن «اَلْحَمْدُ لِله» نيز از مراتب شکر است. امام صادق(ع) مي‌فرمايد:

"شکر کامل اين است که انسان "الْحَمْدُ لِلهِ رَب العالمین" بگوید."

اما گام سوم شکر، آن است که انسان مسير نعمت‌هاي الهي را بشناسد و با اعضا و جوارح خود در آن مسير حرکت کند و هر نعمتي را در جايگاهي قرار دهد که خداوند معيّن نموده است.

اوج شکر در اين مرحله متجلّي ميشود. اميرالمؤمنين(ع) مي‌فرمايد:

"كمترين حقى كه از خداى سبحان بر گردن شماست، این است که از نعمتهای او در راه نافرمانی اش یاری نباید خواست."

پس حقيقتِ شکر، استفاده بهينه از مواهب الهي در جان و جهان است؛ اما حمد اين‌گونه نيست و گرچه برخي عارفان براي آن مراحلي سه‌گانه قائل‌اند، کاربردهای قرآني نشان مي‌دهد که حمد، تنها از مقولۀ گفتاري و زباني است و حکايتِ آن است که:

هـرکس به زباني صفت حمد تو گويد
بلبل به غزل‌خوانی و قمري به ترانه

پس، براين اساس، شکر اعم از حمد است.
از سوي ديگر، حمد ميدان گسترده‌تري نسبت به شکر دارد و اعم از آن است؛ زيرا شکر در قبال احسان و محبتي است که به آدمي ميشود و تا احساني به کسي نباشد، تشکري هم نخواهد بود؛ حال اينکه حمد، اينچنين نيست و فقط در قبال رسيدن نعمت به انسان صورت نمي‌پذيرد. به عبارت ديگر، حمد، هم در قبال نعمت و هم غيرنعمت محقق ميشود؛ بنابراين از شکر گسترده‌تر است و شايد به همين دليل است که خداوند نفرموده: «اَلشُّکْرُ لِله»، بلکه فرموده است: «اَلْحَمْدُ لِله» تا تمامي مراتب و مواضع ثنا را دربرگيرد.
بنابراين، حمد به لحاظ نوع کاربرد (زباني و غيرزباني) اخص از شکر و به لحاظ متعلّق (نعمت و غيرنعمت) اعم از آن است.

منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری

Telegram.me/Ahsanalhadis