تفاوت های صفات «الرَّحْمـَْـن» و «الرَّحِيم»
تفاوت سوم
توجيه سومى در تفاوت بين «الرَّحْمـَْن» و «الرَّحِيم» وجود دارد كه از لطف خاصى برخوردار است و آن اينکه بدون شك، هر نعمتى كه در هستي ديده مي شود، تجلّى و تابشى از رحمت رحمانيه و گسترده الهى است. سراسر وجود و جان و جهان را نعمتهاى خداوندى فرا گرفته است:
به صـحرا بنگـرم صــحرا تِه وينم
به دريـــا بنگــرم دريـــا تِه وينم
به هر جا بنگرم كوه و در و دشت
نشـــان از قامــت رعـنا تِه وينم
واژة «الرَّحْمـَْن» بيانگر همين حقيقت است. سلسله جنبان هر نعمتي که از ابتداي خلقت، جامه وجود بر تن كرده و به مُلك هستى پاي نهاده، رحمت رحمانيه حضرت حق است. اما نكته مهم اينجاست كه آيا اين نعمتها باقى خواهند ماند و اساساً دليلى بر بقا و استمرار الطاف الهى وجود دارد؟
مسلّماً بعد از اينكه فضل الهى به سوى انسانها سرازير شد، مهمترين دغدغه، دوام و بقاى اين نعمت است. خداوند در ابتدا با آوردن صفت «الرَّحْمـَْن» بيان مي کند كه تمام وجود و هستى غرق نعمت حضرت اوست؛ اما حدوث و ايجاد نعمت به تنهايى كافى نيست و دوام و بقا و استمرار نعمت پس از آن مهم است. صفت «الرَّحِيم» اين خصوصيت را بيان می کند؛ يعنى خداوند، خود، اختيار دوام نعمت را در كف دارد.
از نظر ساختار صرفى نيز واژة «رحيم» بر وزن «فعيل» و صفت مُشبهه است که بر ثبات و استمرار دلالت دارد؛ برخلاف «رحمان» كه بر وزن «فَعْلان» است و صيغه مبالغه اي است که بر فراواني و فزونی دلالت می کند.
بنابراين با توجه به اين معنا، آية «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمـَْنِ الرَّحِیمِ» يعنی به نام آن خداوندى كه هم ايجاد و آفرينش نعمتها و هم بقا و دوام نعمت ها هر دو در كفِ باكفايت حضرت اوست.
در پايان، اين نكته نيز شايان توجه است که اولين مطلبی كه خداوند از كلام خود فروفرستاده، آية مباركه «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمـَْنِ الرَّحِیمِ» است و اين بيانگر آن است که وحى آسمانى با صفت رحمت حق آغاز می شود، نه با صفات قهر و غضب الهي. پس پسنديده است پيروان قرآن نيز به اين آموزه مهم توجه کامل کنند و مِهر و محبت را وجه غالبِ رفتار و گفتار خود قرار دهند.
منبع : بخش هایی از کتاب مشکاة، جلد1، تفسیر سوره مبارکه حمد، استاد و مفسّر دکتر محمد علی انصاری
